Viðvörunarljós um far­sæld barna má ekki hunsa

Skýrsla Ríkisendurskoðunar um innleiðingu laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna sendir skýr skilaboð til stjórnvalda, sveitarfélaga og þeirra stofnana sem bera ábyrgð á þjónustu við börn og fjölskyldur. Þótt markmið farsældarlaganna séu bæði metnaðarfull og mikilvæg bendir skýrslan til þess að verulegar gloppur séu enn í framkvæmdinni. Ef ekki verður brugðist við þeim af festu er hætt við að væntingar laganna verði ekki að veruleika.

Farsældarlögin voru sett til að tryggja að börn og foreldrar fái rétta aðstoð,á réttum tíma frá réttum aðilum. Markmið laganna er að þau sem vinna með börnum og fjölskyldum þeirra leggi sitt af mörkum til að tryggja að verndandi þættir séu til staðar í lífi allra barna. Starfsfólki sem vinnur með og fyrir börn er ætlað að vinna saman að farsæld þeirra og eru sérstakar skyldur settar á starfsfólk leik-, grunn- og framhaldsskóla, félagsþjónustu, íþrótta- og tómstundastarfs og heilbrigðisþjónustu. Tilgangur laganna er að bregðast við langvarandi vanda í íslensku velferðarkerfi. Of oft féllu börn og fjölskyldur á milli kerfa, ábyrgð var óskýr og þjónusta brotakennd. Markmið um að tryggja snemmtækan stuðning, samfellda þjónustu og skýrari samvinnu milli stofnana eru óumdeild. Börn eiga rétt á þjónustu sem tekur mið af þörfum þeirra og fjölskyldna þeirra, óháð því hvaða stofnun ber ábyrgð hverju sinni.

Góð lög ein og sér tryggja ekki árangur

Gagnrýni Ríkisendurskoðunar bendir meðal annars til þess að innleiðing hafi verið misjöfn, að skortur sé á samræmdum mælikvörðum og að sveitarfélög hafi ekki öll haft sömu forsendur til að sinna þeim verkefnum sem lögin fela þeim. Þegar slíkur munur er til staðar skapast hætta á að réttur barna ráðist að einhverju leyti af búsetu þeirra fremur en þörfum. Það er þróun sem enginn getur sætt sig við í samfélagi sem leggur áherslu á jafnræði og réttindi barna.

Víða virðist skorta nægilegt fjármagn, mannafla og tæknilega innviði til að styðja við þá samþættingu sem lögin gera ráð fyrir. Þjónustukerfi sem eiga að vinna saman eru sums staðar enn að glíma við samskiptahindranir, ólíka verkferla og takmarkað upplýsingaflæði. Afleiðingin getur orðið sú að fjölskyldur upplifi ekki þá samfellu í þjónustu sem þeim var lofað og að börn fái ekki þann stuðning sem þau þurfa á réttum tíma.

Félagsráðgjafar gegna lykilhlutverki

Sú fagstétt sem gegnir lykilhlutverki við að hrinda markmiðum farsældarlaganna í framkvæmd eru félagsráðgjafar. Þeir eru oft fyrsta tenging barna og fjölskyldna við velferðarkerfið og bera víða ábyrgð á mati á þörfum, samhæfingu þjónustu og samstarfi ólíkra kerfa í þágu barnsins. Menntun og starf félagsráðgjafa byggir á heildarsýn á aðstæður fólks, þverfaglegu samstarfi og þeirri sannfæringu að árangursrík þjónusta verði aðeins veitt þegar ólík kerfi vinna saman.

Reynslan sýnir að þar sem félagsráðgjafar hafa svigrúm, stuðning og nauðsynleg úrræði til að sinna hlutverki sínu aukast líkur á að þjónustan verði samfelld, markviss og byggð á þörfum barnsins. Ef skortur er á fagfólki eða vinnuumhverfi óviðunandi, er hætt við að markmið laganna náist ekki að fullu, óháð því hversu góður lagaramminn er.

Ef ekki verður brugðist við

Þegar samþætting þjónustu bregst geta afleiðingarnar komið fram í lífi barna. Þarfir eru síður greindar tímanlega, stuðningur kemur seinna fram og erfiðleikar geta magnast áður en gripið er inn í. Því lengur sem beðið er með að bregðast við, þeim mun meiri verður bæði samfélagslegur og mannlegur kostnaður. Snemmtækur stuðningur getur komið í veg fyrir umfangsmeiri og kostnaðarsamari úrræði síðar sem hefur áhrif á lífsgæði barna og fjölskyldna þeirra.

Það væri sannarlega mistök að túlka niðurstöður Ríkisendurskoðunar sem sönnun þess að farsældarlögin hafi mistekist. Þvert á móti sýna þær hversu mikilvægt er að fylgja eftir þeirri stefnu sem mörkuð var. Viðvörunarljósin sem nú hafa kviknað kalla á markvissar úrbætur. Verkefnið er að tryggja að framkvæmdin standist þær væntingar sem lögin skapa.

Stjórnvöld þurfa því að bregðast við af ábyrgð. Tryggja þarf að sveitarfélög og stofnanir hafi raunhæfar forsendur til að sinna lögbundnum verkefnum sínum. Það krefst fjárfestingar í mannauði, þjálfun fagfólks, þróun sameiginlegra verkferla og öflugra upplýsingakerfa. Jafnframt þarf að setja skýrari mælikvarða á árangur svo hægt sé að meta hvort börn og fjölskyldur fái í raun þá þjónustu sem lögin kveða á um. Það krefst jafnframt þess að tryggt sé að félagsráðgjafar og annað fagfólk sem ber uppi samþættingu þjónustunnar hafi svigrúm til að sinna lögbundnu hlutverki sínu.

Að lokum

Farsæld barna verður ekki tryggð með yfirlýsingum einum saman. Hún byggist á því að þau kerfi sem eiga að styðja börn og fjölskyldur virki í reynd. Gagnrýni Ríkisendurskoðunar er því ekki aðeins úttekt á framkvæmd laganna heldur áminning um að metnaðarfull markmið krefjast metnaðarfullrar framkvæmdar. Það þarf pólitískan vilja til að tryggja nægjanlegt fjármagn og úrræði svo farsældarlöginn nái tilgangi sínum. Ef ekkert er að gert munu börnin bera kostnaðinn og um leið allt samfélagið. Það er ábyrgð okkar allra að tryggja að þau viðvörunarljós sem nú hafa kviknað verði tilefni til aðgerða en ekki enn ein skýrslan sem fær að safna ryki í hillum stjórnsýslunnar.

Höfundur er formaður Félagsráðgjafafélags Íslands.