Það sem við gefum á­fram

Það tók mig langan tíma að skilja að sterkasta fólkið sem ég hef kynnst var sjaldnast það fólk sem virtist ósnertanlegt. Það var ekki fólkið með hæstu röddina, mestu stjórnina eða harðasta yfirbragðið. Þvert á móti voru það einstaklingar sem höfðu sjálfir gengið í gegnum erfiðleika, misst fótfestu einhvern tímann á lífsleiðinni eða staðið á mörkum þess að gefast upp. En einhvers staðar í gegnum sársaukann höfðu þeir lært eitthvað sem ekki verður kennt í bókum eða mælt í prófum. Þeir höfðu lært að sjá annað fólk.

Í löggæslunni sér maður aðra hlið á sama veruleika. Fullorðna manneskju sem samfélagið er orðið þreytt á. Manneskju sem fólk talar um eins og hún sé hætt að vera manneskja og sé orðin vandamál, byrði eða óþægindi. En þegar maður sest niður og hlustar kemur oft í ljós saga sem byrjaði löngu fyrr. Saga um höfnun, skömm, einmanaleika eða tilfinninguna að tilheyra hvergi.

Mér hefur lengi fylgt saga sem er ekkert sérstaklega falleg. Sem lögreglumaður kemst maður oft í tæri við fólk sem samfélagið vill helst ekki sjá. Fólk í neyslu. Og neysla er lagskipt, þó okkur líki kannski ekki að viðurkenna það. Það er fólkið sem drekkur vín í fallegum glösum og er enn talið vera hluti af hinu „venjulega“ samfélagi. Svo er hitt fólkið, fólkið sem notar ólöglega vímugjafa og er fljótt sett í annan flokk. Og jafnvel þar inni verður til stigveldi: sumir eru álitnir minna „fallnir“ en aðrir. Neðst í þeirri röð eru oft þeir sem eru komnir lengst út úr samfélaginu og það eru þeir sem sprauta sig.

Þessi saga er um einn slíkan mann. Ég veit ekki hversu oft ég handtók hann. Stundum heima hjá honum, stundum úti á götu. Aftur og aftur lágu leiðir okkar saman, eins og lífið hefði ákveðið að ég ætti stöðugt að hitta þennan sama mann í sömu aðstæðum. Og eftir því sem árin liðu fann ég hvernig eitthvað harðnaði innra með mér. Ég fór að sjá hann minna sem manneskju og meira sem vandamál sem birtist aftur og aftur. Það er sárt að viðurkenna það, en þetta er sannleikurinn.

Svo leið tíminn. Dag einn var ég á leið úr World Class í Laugum þegar maður stoppaði mig og heilsaði mér. „Manstu ekki eftir mér?“ spurði hann. Það er svolítið erfitt að útskýra þetta fyrir þeim sem hafa ekki starfað sem lögreglumenn. Maður rekst oft á fólk sem maður þekkir úr starfi og heilsar því að sjálfsögðu. En á sama tíma finnst manni ekki rétt að segja: „Já, ég þekki þig, ég handtók þig einu sinni.“ Sú reynsla tilheyrir starfinu en ekki hversdagslegum samskiptum. Fólk á rétt á að halda reisn sinni og fortíð þess á ekki að vera dregin fram að óþörfu. Ég horfði á hann og svaraði: „Nei, það geri ég ekki.“ Þá sagði hann: „Ég er sá sem þú handtókst milljón sinnum. Mig langaði bara að biðja þig afsökunar á því hvernig ég kom fram við þig.“

Ég gleymi þessu augnabliki aldrei. Ég vissi ekki hvernig ég átti að bregðast við, mig langaði bara að heilsa honum og óska honum til hamingju með breytinguna en ég gerði annað sem reyndar kom mér ekki á óvart þegar ég horfi til baka, en ég tók utan um hann. Þarna stóð maðurinn sem ég hafði einu sinni dæmt svo harðlega í huga mínum, en nú stóð hann beinn, hlýr og einlægur fyrir framan mig. Ekki sem fortíð sín, ekki sem vímuefnaneytandi, ekki einhver sem ég handtók, heldur sem manneskju sem hafði fundið birtuna aftur.

Ég hitti hann oft eftir þetta og við tókum stundum tal saman. Einn daginn sagði ég honum að ég skammaðist mín fyrir hvernig ég hefði hugsað til hans. Ég bað hann afsökunar vegna þess að innra með mér hafði ég á tímabili hætt að sjá hann allan. Ég hafði séð brotin, en ekki manneskjuna.

Ég velti því stundum fyrir mér hversu auðvelt það er að afskrifa fólk þegar maður sér það bara í brotum. Maður sér eina handtöku en ekki lífið sem leiddi að henni. Maður sér eitt erfiðleikatímabil en ekki alla baráttuna sem viðkomandi hefur staðið í. Við sjáum brot úr lífi fólks en gleymum að á bak við hvert brot er heil saga. Kannski er það einmitt það sem samtíminn kennir okkur óafvitandi. Við sjáum brot, augnablik og fyrirsagnir en sjaldan ferðalagið sem mótaði manneskjuna. Kannski er það líka ástæðan fyrir því að svo mörg mikilvæg augnablik fara fram hjá okkur. Við sjáum það sem gerðist, en ekki allt það sem þurfti til að komast þangað.

Það sem hefur líklega haft mest áhrif á mig í gegnum lífið er einmitt að sjá hvað svona augnablik geta skipt miklu máli. Kennari sem gefur sér nokkrar mínútur í barn sem enginn hefur þolinmæði fyrir. Lögreglumaður sem ákveður að tala við manneskju af virðingu þó allir í kring séu hættir að sjá virði hennar. Vinur sem hringir þegar hann finnur að eitthvað er ekki í lagi. Foreldri sem sest niður og hlustar þó það sé uppgefið eftir langan dag.

Þetta eru augnablik sem birtast ekki í fréttum. Þau sjást ekki í tölfræði, skýrslum eða samfélagsmiðlum. En ég held stundum að það sé einmitt þarna sem samfélög annaðhvort veikjast eða styrkjast.

Við lifum hins vegar á tímum þar sem margt ýtir okkur í aðra átt. Hraðinn er orðinn slíkur að fólk hefur varla tíma til að hlusta hvert á annað. Samfélagsmiðlar hafa kennt okkur að bera eigið líf stöðugt saman við líf annarra og umræðan verður sífellt harðari. Við eigum fleiri skoðanaskipti en færri raunveruleg samtöl. Þá verður líka auðvelt að byrja að hugsa um mannlífið eins og viðskipti. Hvað fæ ég út úr þessu? Hvað græði ég? Hvað fæ ég til baka ef ég gef af mér?

Kannski er það ein stærsta blekking samtímans, að við verðum heil með því að safna meira utan á okkur: meiri viðurkenningu, betri stöðu, meira öryggi og einfaldlega meira af öllu. En reynslan hefur kennt mér að sumt af innihaldsríkasta fólkinu sem ég hef kynnst átti það sameiginlegt að hafa hætt að snúast eingöngu um sjálft sig. Það fann tilgang í því að vera til staðar fyrir aðra.

Það þýðir ekki að maður eigi að gleyma sjálfum sér eða fórna sér stöðugt fyrir heiminn. En það er einhver djúpur sannleikur falinn í því að maður verður oft meira maður sjálfur þegar maður byrjar aftur að tengjast öðrum af einlægni. Þegar maður hættir að spyrja eingöngu hvað lífið geti gefið manni og byrjar líka að spyrja hvað maður geti gefið lífinu og fólkinu í kringum sig.

Kannski er það þess vegna sem fólk sem hefur gengið í gegnum erfiða reynslu talar stundum um að það hafi fyrst byrjað að finna frið þegar það fór að hjálpa öðrum. Það er ekki vegna þess að það hafi skyndilega orðið fullkomið, heldur vegna þess að maðurinn er ekki gerður til að lifa einn inni í eigin höfði. Við þurfum hvert annað meira en við viljum oft viðurkenna.

Og kannski er það líka ástæðan fyrir því að áhrifamesta fólkið sem maður hittir skilur eftir sig ákveðna hlýju. Það er ekki vegna þess að það hafi alltaf haft rétt fyrir sér, heldur vegna þess að það lét aðra finna að þeir skiptu máli. Að þeir væru ekki ósýnilegir, að þeir væru enn hluti af einhverju stærra en eigin mistökum, eigin ótta eða eigin skömm.

Þegar maður horfir til baka eru það nefnilega sjaldnast stærstu afrekin sem standa sterkust í minningunni. Heldur fólkið sem mætti manni með kærleik og nærveru þegar maður þurfti mest á því að halda. Kannski er það einfaldlega þar sem kærleikurinn og lífið sjálft býr. Ekki í því sem við söfnum, heldur í því sem við gefum áfram.

Höfundur er kennari og fyrrverandi lögreglumaður.