Hvað fengu þau – og hvað gáfu þau eftir? Lær­dómur frá löndum sem gengu í ESB

Þegar Íslendingar ræða mögulega aðild að Evrópusambandinu snýst umræðan oft um það sem við óttumst að missa.

Missum við stjórn á auðlindum okkar?

Missum við sjálfstæði?

Missum við eitthvað sem gerir Ísland að Íslandi?

En kannski ættum við líka að spyrja aðra spurningu:

Hvað fengu þau lönd sem gengu í ESB — og hvað þurftu þau að gefa eftir?

Svarið er ekki einfalt. Evrópusambandið hefur hvorki verið töfralausn né hörmung. Það hefur verið verkfæri sem lönd hafa notað á mismunandi hátt — með mismunandi árangri.

Lönd sem voru fátækari urðu oft sterkari

Tökum Portúgal, Spán og Írland sem dæmi.

Þessi lönd upplifðu miklar breytingar eftir inngöngu.

Þau fengu:

• aukin viðskipti,
• meiri erlenda fjárfestingu,
• aðgang að stærri markaði,
• styrki til innviða,
• ný tækifæri fyrir fyrirtæki og fólk.

Portúgal er gott dæmi um land þar sem ESB-aðild tengdist miklum framförum í innviðum, samgöngum og uppbyggingu.

En það kom ekki án kostnaðar.

Sumar atvinnugreinar áttu erfitt með að keppa. Sumir upplifðu að ákvarðanir væru færðar lengra frá heimabyggð. Margir ungir Portúgalar fóru erlendis í leit að betri tækifærum.

Framfarirnar voru raunverulegar — en þær komu með breytingum sem ekki allir upplifðu á sama hátt.

Lönd sem voru þegar sterk

Þýskaland, Svíþjóð, Holland og önnur sterkari hagkerfi fóru ekki inn í ESB til að verða „bjargað“.

Þau sáu frekar tækifæri í:

• stærri markaði,
• meiri áhrifum í alþjóðaviðskiptum,
• samstarfi um rannsóknir, orku og nýsköpun.

En þau gáfu líka eftir hluta af sjálfstæðum ákvörðunum. Þau þurftu að fylgja sameiginlegum reglum og sætta sig við að málamiðlanir væru hluti af kerfinu.

Þar sem reynslan varð flóknari

Grikkland er dæmi um að ESB-aðild er ekki sjálfkrafa trygging fyrir velgengni.

Landið fékk:

• uppbyggingu,
• fjárfestingu,
• tengsl við Evrópu.

En fjármálakreppan varð gríðarlegt áfall og margir Grikkir upplifðu að þeir misstu stjórn á eigin efnahagsmálum.

Lærdómurinn er mikilvægur:

Stórt samstarf getur skapað tækifæri, en það getur líka skapað nýjar áskoranir.

Hvað þýðir þetta fyrir Ísland?

Ísland er sérstakt tilfelli.

Við erum ekki að velja á milli einangrunar og Evrópu. Ísland er nú þegar hluti af Evrópska efnahagssvæðinu og Schengen.

Við tökum þátt í mörgum sameiginlegum kerfum.

Munurinn er að við höfum ekki fullt sæti við borðið þar sem margar ákvarðanir eru teknar.

Þess vegna er raunverulega spurningin ekki:

„Viljum við vera með Evrópu?“

Við erum nú þegar með.

Spurningin er:

„Viljum við hafa meiri áhrif á reglurnar sem við tökum þátt í — og er sá ávinningur þess virði þess sem við þurfum að gefa eftir?“

Engin einföld niðurstaða

ESB getur ekki leyst öll vandamál Íslands.

Það myndi ekki sjálfkrafa laga fiskveiðikerfið.

Það myndi ekki sjálfkrafa endurvekja byggðir.

Það myndi ekki sjálfkrafa skapa sanngjarnara samfélag.

Það krefst áfram íslenskra ákvarðana.

En utan ESB er heldur ekki sjálfkrafa tryggt að allt haldist eins og það er. Heimurinn breytist hvort sem við viljum eða ekki.

Kannski er stærsta spurningin ekki:

„Hvað töpum við?“

heldur:

„Hvernig tryggjum við að breytingar — hvort sem þær verða innan ESB eða utan þess — leiði til betra Íslands?“

Því að á endanum snýst þetta ekki aðeins um stofnanir eða samninga.

Það snýst um fólk.

Um byggðirnar okkar.

Um tækifærin fyrir næstu kynslóðir.

Um það hvort auðlindir og framfarir skapa verðmæti fyrir marga — eða aðeins fáa.

Höfundur er öryki, fyrrverandi ritari, frumkvöðull, móðir, en fyrst og fremst Íslendingur.