Er 25% lækkun á mat­vælum raun­hæf með evru?

​Í umræðunni um inngöngu í ESB og upptöku evru hefur sú fullyrðing heyrst að matvælaverð gæti lækkað um allt að fjórðung. Sem dæmi hefur verið bent á tilbúinn skyndibita og því haldið fram að verð á honum myndi hrynja við það eitt að afnema tolla af hráefninu (eða svo mætti skilja). En ekki er allt sem sýnist.

​Það er gott og þarft að rýna slíkar fullyrðingar, því þær eru einföldun á raunveruleikanum. Ef við skoðum verð á tilbúnum mat á veitingastöðum eða skyndibitastöðum, þá er hráefnið sjálft, og þá sérstaklega sá hluti þess sem ber háa tolla, aðeins brot af endanlegu útsöluverði. Stærsti hluti reikningsins fer í allskyns rekstrarkostnað: vinnulaun, leigu, rafmagn, opinber gjöld og almenna álagningu. Að ætla að ein tiltekin samloka eða vefja lækki um 25% á einni nóttu vegna tollabreytinga einna og sér er því tæpast raunhæft.

​En þótt dæmið sé ofureinfaldað má ekki gera þau mistök að afskrifa kjarna málsins. Undirliggjandi hagfræði breytist ekki: matvælaverð á Íslandi myndi nefnilega lækka til lengri tíma við það að ganga í ESB og taka upp evru (eða tengja krónuna við hana). Sú lækkun kemur hins vegar fram í gegnum mun dýpri, kerfislægri og dýrmætari rásum en bara með afnámi tolla á einangruðum hráefnum á veitingahúsum:

​1. Vaxtakostnaðurinn sem litar allt framleiðsluferlið

Matvælaframleiðsla og nútíma landbúnaður eru gríðarlega fjármagnsfrekar atvinnugreinar. Það þarf dýr tæki, tæknivædd fjós, stór gróðurhús og mikil veltufé til að fjármagna árstíðabundnar birgðir á borð við áburð og fóður. Á meðan stýrivextir á Íslandi standa í 7,75%, hækkaði Evrópski seðlabankinn sína vexti nýlega í 2,25%.

​Þessi gríðarlegi vaxtamunur leggst eins og dulin virðisaukaskattsprósenta á hvert einasta stig virðiskeðjunnar:

• ​Bóndinn greiðir háa vexti af fjósinu og tækjunum.
• ​Fóðursalan og innflytjendur greiða háa vexti af sínum birgðum.
• ​Afurðastöðin (mjólkursamlagið eða sláturhúsið) greiðir háa vexti af tækjabúnaði og frystigeymslum.
• ​Flutningafyrirtækið greiðir háa vexti af bílaflotanum sem keyrir vöruna áleiðis.

​Allir þessir aðilar verða að velta þessum gríðarlega fjármagnskostnaði út í verðlagið til að halda velli. Með evru og evrópsku vaxtastigi myndi þessi kostnaðarsnjóbolti hrynja, sem skilar sér milliliðalaust í lægra verði til neytenda.

​2. Gengisáhætta

Innflytjendur og innlendir framleiðendur sem treysta á innflutt aðföng þurfa í dag að leggja á sig ákveðna öryggis álagningu, einskonar gengisvara, til að mæta ófyrirséðum sveiflum sem fylgja íslensku krónunni. Við það að losna við gjaldmiðilsáhættuna minnkar óvissa í rekstri, sem þrýstir álagningunni niður á við.

​3. Beinar tollalækkanir í matvöruverslunum

Þótt tollar vegi tiltölulega lítið í tilbúnum mat á veitingahúsum, vega þeir gríðarlega þungt í vikulegum innkaupum heimilanna í matvöruverslunum. Afnám eða veruleg lækkun tolla á innfluttar landbúnaðarvörur og matvæli myndi auka samkeppni og lækka verð á grunnhráefnum beint í innkaupakörfunni. Það neyðir líka innlenda framleiðslu til að vera samkeppnishæf, en um leið losna þeir við vaxtabyrðina (sbr. lið 1) sem gerir þeim kleift að keppa á jafnræðisgrundvelli.

​4. Minni stjórnsýslaogstærðarhagkvæmni

Að verða hluti af innri markaðnum án séríslenskra tæknilegra viðskiptahindrana og flókinna tollkvótakerfa einfaldar allt innflutnings- og dreifingarferlið. Það dregur úr dýrum stjórnsýslukostnaði sem í dag leggst ofan á verðmiðann á matvörum sem fluttar eru til landsins.

En ekki missa sjónar á stórumyndinni

​Það er fullkomlega eðlilegt og hollt fyrir umræðuna að stjórnmálamenn séu gagnrýndir þegar þeir nota of einfölduð dæmi á samfélagsmiðlum til að slá keilur. En við megum ekki missa sjónar á stóru myndinni.

​Íslenska krónan og núverandi tollakerfi virka eins og varanlegur, dýr skattur á matarkörfu íslenskra heimila. Evran og innri markaðurinn myndu létta af þeirri byrði, jafnvel þótt reikniformúlan á bak við hvern einstakan matarbita sé flóknari en svo að hægt sé að fanga hana í einu einföldu prósentustigshlutfalli á samfélagsmiðlum.

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann svo og sérlegur áhugamaður um Jávið ESB-viðræðum.