Farsældar­lögin: Sam­þætting án úr­ræða

Skýrsla Ríkisendurskoðunar um innleiðingu farsældarlaganna, sem birt var í síðustu viku, vekur upp mikilvægar spurningar um stöðu þjónustu við börn á Íslandi. Niðurstöðurnar eru umhugsunarverðar, ekki síst fyrir þau sem hafa fylgst með þróun málaflokksins undanfarin ár.

En áður en lengra er haldið er gott að fara yfir hvað farsældarlög eru:

Lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna voru samþykkt árið 2021 með það að markmiði að brjóta niður múra milli kerfa. Hugmyndin var að heilbrigðisþjónusta, skólar og félagsþjónusta ynnu betur saman í þágu barna og fjölskyldna. Með tengiliðum farsældar, málstjórum og stuðningsteymum átti að tryggja að börn fengju samfellda þjónustu og snemmtækan stuðning þegar þörf væri á.

Þetta voru metnaðarfull markmið og hugmyndafræðin á bak við lögin er að mínu mati góð. Flestir sem starfa með börnum vita að samstarf milli kerfa skiptir miklu máli og sérstaklega þegar kemur að þyngstu málunum.

Þegar farsældarlögin voru samþykkt var gert ráð fyrir að innleiðingu þeirra yrði lokið á fimm árum. Nú, þegar innleiðingartímabilinu er að ljúka, segir Ríkisendurskoðun að markmiðinu verði ekki náð og að óljóst sé hvenær innleiðingu laganna muni í raun ljúka. Það eitt ætti að kalla á alvarlega umræðu um stöðu verkefnisins og næstu skref.

Samþætting er ekki þjónusta

Ein af meginniðurstöðum skýrslu Ríkisendurskoðunar er að farsældarlögin eru fyrst og fremst samvinnulög. Þau fjalla um hvernig þjónusta eigi að vinna saman en ekki um að fjölga úrræðum eða styrkja þjónustuna sjálfa.

Ef barn bíður mánuðum eða árum saman eftir greiningu, meðferð eða stuðningi breytist sú staða ekki sjálfkrafa þótt fleiri fundir séu haldnir eða nýtt verklag tekið upp. Samþætting getur hjálpað til við að halda betur utan um mál, en hún býr ekki til ný úrræði. Þess vegna er kannski ekki óvænt að skýrslan bendir á að biðlistar séu enn langir og að skortur á úrræðum sé áfram ein stærsta hindrunin í þjónustu við börn og fjölskyldur.

Þau börn sem þurfa mest á þjónustunni að halda sátu eftir

Annað sem vekur athygli er að innleiðingin hefur fyrst og fremst beinst að fyrsta og öðru stigi þjónustunnar. Það eru börn með vægari eða afmarkaðri stuðningsþörf. Á sama tíma er innleiðing á þriðja stigi þjónustunnar mun skemur á veg komin. Þar eru börn með fjölþættan og alvarlegan vanda, m.a. börn í þjónustu barnaverndar, börn með fötlun og börn sem glíma við vímuefnavanda. Þetta eru einmitt þau börn sem hafa mesta þörf fyrir samþætta þjónustu. Þegar þau börn sem þurfa mest á samhæfingu að halda fá hana síðast er erfitt að halda því fram að markmið laganna hafi náðst að fullu.

Byggt upp án þess að kortleggja vandann

Ríkisendurskoðun gagnrýnir einnig að ekki hafi farið fram nægileg greining á stöðu barna og þjónustukerfisins áður en lögin voru sett. Þegar ráðist er í eina stærstu kerfisbreytingu í þjónustu við börn um árabil hefði mátt ætla að fyrst yrði kortlagt hvaða þjónusta væri til staðar, hvar þörfin væri mest og hvaða úrræði vantaði. Slík vinna hefði líklega leitt í ljós það sem margir sem starfa í kerfinu vissu þegar: að víða skortir bæði sérfræðiþjónustu og snemmtæk úrræði.

Hvernig vitum við hvort þetta virkar?

Í skýrslunni kemur fram að ekki hafi verið skilgreindir árangursmælikvarðar fyrir innleiðingu laganna og reglulegt árangursmat hafi ekki farið fram. Það þýðir að eftir fimm ára innleiðingartímabil vitum við í raun ekki með fullri vissu hvort breytingarnar hafi skilað þeim árangri sem stefnt var að sem verður að teljast er alvarlegt. Þegar opinberir fjármunir eru nýttir til umfangsmikilla umbóta þarf að vera hægt að meta hvort markmiðin náist. Annars er hætta á að við eyðum tíma og fjármagni án þess að vita hvort staða barna sé í raun að batna.

Enn vantar innviðina

Samþætt þjónusta byggir á því að upplýsingar geti flætt með öruggum hætti milli þeirra sem koma að málum barns en þar stendur kerfið enn höllum fæti. Ríkisendurskoðun bendir á að ekki hafi verið komið á sameiginlegri stafrænni lausn og að núverandi fyrirkomulag geti skapað áhættu varðandi öryggi og persónuvernd. Það er erfitt að tala um raunverulega samþættingu þegar grunninnviðirnir sem eiga að styðja hana eru enn ekki til staðar.

Þarfir barna eiga að ráða, ekki greiningarnúmer

Kannski er þó stærsta áskorunin enn sú sama og áður. Þrátt fyrir áherslur farsældarlaganna er þjónusta við börn víða enn háð því að formleg læknisfræðileg greining liggi fyrir. Foreldrar og starfsfólk skóla sér oft löngu áður hvaða stuðning barn þarf, en fjármagn og úrræði fylgja ekki fyrr en greining hefur verið staðfest. Þetta gerir kerfið þyngra og hægara en þörf er á. Á Norðurlöndum hafa víða verið stigin skref í þá átt að veita stuðning út frá þörfum barns fremur en greiningum. Sem getur mögulega skýrt hvers vegna meiri fjöldi barna Íslandi fá greininar en á Norðurlöndunum.

Hvað gerum við nú?

Það væri rangt að draga þá ályktun af þessari skýrslu að farsældarlögin hafi verið mistök. Hugmyndin um snemmtækan stuðning, aukið samstarf og samþætta þjónustu er skynsamleg en skýrslan sýnir hins vegar að samþætting ein og sér dugar ekki.

Ef markmið laganna eiga að nást þarf að styrkja þjónustuinnviði, fjölga úrræðum, stytta biðlista, byggja upp stafræna innviði og innleiða raunverulegar árangursmælingar. Skýrslan vekur einnig upp þá spurningu hvort meiri árangur hefði náðst með því að einfalda lagaumhverfi um upplýsingamiðlun milli kerfa og beina stærri hluta fjárfestingarinnar í uppbyggingu úrræða og þjónustu við börn og fjölskyldur.

Farsæld barna verður ekki til í starfshópum eða með verklagsreglum einum og sér. Hún verður til þegar barn fær rétta hjálp á réttum tíma. Metnaðarfull markmið duga skammt ef þjónustan og úrræðin fylgja ekki með. Það er stóra verkefnið sem enn bíður okkar ef markmið farsældarlaganna eiga að verða að veruleika.

Höfundur er sálfræðingur.