„Við erum svo eitruð að við gætum ekki flokkast sem mat­vara“

Árið 2015 heyrði ég fyrst minnst á Philippe Grandjean, danskan prófessor í umhverfislæknisfræði. Ég var ólétt á þeim tíma og hlustaði með sérstakri athygli þegar hann talaði í dönskum fjölmiðlum um mikilvægi þess að óléttar konur forðist eiturefni í umhverfinu – ekki síst úr matvörum. Það var fyrsta skrefið í því að ég sneri mér að lífrænum mat.

Nokkrum árum síðar las ég bókina hans Only One Chance: How Environmental Pollution Impairs Brain Development, og árið 2021, þá ólétt að þriðja barni mínu, fór ég og hitti hann í Kaupmannahöfn í tengslum við vinnu á heimildarmyndinni GRÓU sem fjallar um lífræna ræktun á Íslandi. Hann reyndist vera sjarmerandi eldri maður með einstaka nærveru – og þegar maður fer að tala við hann skilur maður hvers vegna: hann hefur eytt starfsævi sinni í að berjast fyrir heilsu okkar og ekki síst heilsu þeirra sem geta ekki barist fyrir sér sjálf – fóstur í móðurkviði og börn.

Hver er þessi maður?

Philippe Grandjean er prófessor í umhverfislæknisfræði við Syddansk háskóla og var um áratuga skeið einnig prófessor við Harvard og Boston háskóla. Hann hefur verið sæmdur heiðursdoktorsnafnbót, starfað sem sérfræðingur hjá danska heilbrigðiseftirlitinu í 34 ár, stofnaði hið virta vísindatímarit Environmental Health og ritstýrir því enn. Hann hefur komið fram sem vitni í stórum alþjóðlegum málaferlum m.a. vegna flúorefna, PFAS, blýs og kvikasilfurs .

Á síðasta ári gaf hann út bókina Du er giftig – eða Þú ert eitraður á íslensku – þar sem fyrsta setningin segir að við mannfólkið séum með svo mikið af eiturefnum í líkömum okkar í dag að við gætum ekki sjálf flokkast sem matvörur. Með öðrum orðum – við erum það "eitruð" að ekki mætti borða okkur! Ef heilbrigðisviðmiðum matvælaeftirlitsins væri beitt á mannakjöt, þá værum við einfaldlega bönnuð á markaði. Sterk upphafsorð – en þau eiga sér grunn í áratugalangri rannsóknarvinnu.

En hvað er umhverfislæknisfræði eiginlega? Flestir þekkja hefðbundnar greinar læknisfræðinnar svo sem hjartasjúkdóma, krabbamein, barnalækningar. Umhverfislæknisfræði er ung en ört vaxandi grein sem fæst við eitthvað allt annað: hvernig efni og eiturefni í umhverfi okkar – í matnum, loftinu, vatninu, neysluvörum og iðnaðarvörum – hafa áhrif á heilsu okkar. Hún snýst ekki endilega um að meðhöndla veikindi sem eru þegar komin heldur um að skilja hvaðan þau koma og koma í veg fyrir þau.

Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni (WHO) má rekja nærri fjórðung allra dauðsfalla í heiminum til óheilbrigðs umhverfis — og læknaháskólar um allan heim eru nú að bæta umhverfis- og loftslags­heilbrigðisfræði inn í nám sitt. Philippe Grandjean hefur verið í fararbroddi rannsókna á umhverfisheilbrigði í yfir fimmtíu ár.

En það sem gerir hann að sérstakri rödd er ekki bara titillinn – það er ferillinn hans.

Blý, kvikasilfur og Chlorpyrifos – þegar tíminn leiddi í ljós að hann hafði rétt fyrir sér

Þegar Philippe Grandjean var 23 ára læknanemi fékk hann hugmynd sem prófessorar hans höfðu lítinn áhuga á. Hann vildi bera saman blýmagn í beinum nútímamannsins við fornleifar frá steinaldarmönnum — til að sjá hvort iðnvæðingin hefði breytt einhverju. Niðurstöðurnar voru sláandi: við erum að fá í okkur gríðarlegt magn af blýi úr bensíni. Blý fannst aðeins í örlitlu magni í beinum steinaldarmannanna. Prófessorar Philippe sögðu að hann væri aðeins ungur áhugamaður með takmarkaða þekkingu. En hann hafði rétt fyrir sér — og árið 1998 var blý bannað í bensíni í Evrópu.

Í dag er alþekkt hversu skaðleg blýmengun er fóstrum í móðurkviði, taugaþroska barna, og hvernig hún stuðlar að háum blóðþrýstingi, taugasjúkdómum og jafnvel frjósemisvandamálum. Philippe Grandjean er á meðal þeirra vísindamanna sem við eigum það þakka að notkun á blýi í dag er mjög takmörkuð og undir ströngu eftirliti.

Þetta var ekki einsdæmi. Það var fyrsti þátturinn í mynstri sem hefur endurtekið sig í starfsferli Philippe ítrekað, og með sífellt alvarlegri afleiðingum.

Í Færeyjum mældu hann og kollegar hans kvikasilfursmagn í naflastreng þúsund nýfæddra barna. Sjö árum seinna fóru börnin í taugasálfræðileg próf og niðurstöðurnar voru áfall: því meira kvikasilfur sem börnin höfðu verið útsett fyrir á meðgöngu, þeim mun verr gekk þeim á prófunum. Rannsóknin var endurtekin í Japan og sýndi sömu niðurstöður. Í dag er öllum óléttum konum ráðlagt að takmarka neyslu á fiski með hátt kvikasilfursinnihald vegna þessara rannsókna. Það er vegna vinnu sem þessarar sem foreldrar í dag geta betur verndað börnin sín.

Og svo er það Chlorpyrifos sem var eitt mest notaða skordýraeitrið í Evrópu í áratugi, líka hér á Íslandi. Philippe og kollegar hans fengu aðgang að upprunalegu skýrslum eiturefnaframleiðandans og uppgötvuðu að mikilvægum rannsóknarniðurstöðum um skaðsemi á taugakerfi hafði verið haldið eftir. Upprunalegu rannsóknir eiturefnaframleiðandans sýndu skaðleg áhrif á taugaþroska fóstra — en þeim niðurstöðum hafði verið leynt fyrir eftirlitsaðilum. Efnið hafði verið samþykkt á fölskum grundvelli. Evrópusambandið brást við þegar Philippe og kollegar hans upplýstu þau um málið og bann tók gildi árið 2020 en efnið er enn notað víða annars staðar í heiminum.

Um er að ræða þrjú efni þar sem Philippe hafði rétt fyrir sér, en skaðinn var skeður þegar nægjanlegar niðurstöður lágu fyrir og stjórnvöld brugðust loksins við. Chlorpyrifos-málið er sérstaklega áhugavert í samhengi lífrænnar ræktunar – því þetta var einmitt eitt af þeim efnum sem lífræn vottun hafði bannað frá upphafi.

PFAS flúorefnin – mynstrið endurtekur sig

Undanfarin ár hefur Grandjean beint sjónum sínum að PFAS-flúorefnum — efnum sem eru alls staðar í daglegu lífi okkar. Þau er að finna í viðloðunarfríum pottum og pönnum, vatnsþéttum fatnaði, skóm, gólfmottum, tjöldum, áklæðum og töskum, matvælaumbúðum, snyrtivörum, hreinsiefnum, raftækjum, skíðavaxi, málningu, slökkvitækjafroðu og ýmsum iðnaðarefnum. Þau komast inn í líkama okkar með innöndun, í gegnum fæðuna og með frásogi í gegnum húð.

Vandinn er að þau fara hvergi. Þessi efni brotna ekki niður í náttúrunni og safnast fyrir í jarðvegi, í vatni og í líkamanum. Þau hafa réttilega verið kölluð eilífu efnin (e. forever chemicals).

Rannsóknir sýna að PFAS geta haft áhrif á ónæmiskerfi, hormónakerfi, frjósemi og þroska fóstra. Þau geta aukið líkur á skjaldkirtilssjúkdómum, krabbameini í nýrum og eistum, lifrarskemmdum, hækkuðu kólesteróli og tengsl við sykursýki. Það sem gerir þetta sérstaklega alvarlegt er að iðnaðurinn hefur vitað þetta lengi. Rannsóknir framleiðenda PFAS-efnanna sjálfra frá 8. áratugnum höfðu þegar bent til skaðlegra áhrifa – en þeim skýrslum var haldið leyndum fyrir almenningi. Sama mynstur og við sáum með Chlorpyrifos.

Nú er PFAS að finnast þar sem við bjuggumst síst við — í landbúnaðinum sjálfum. Í Danmörku hefur PFAS fundist í miklu magni í sveppaeitri sem notað er í kartöfluræktun og hefðbundnir bændur eru farnir að leita annarra leiða til að sporna við menguninni. Nýleg úttekt hjá dönsku náttúruverndarsamtökunum sýnir að notkun á eiturefnum sem innihalda PFAS hefur aukist verulega undanfarin ár. Greinarhöfundur hefur ekki fundið upplýsingar hvort PFAS sé að finna í sveppaeitri notað á Íslandi.

Lífræn ræktun bíður ekki eftir svörum. Eiturefni og skaðleg efni – þar á meðal PFAS eru aldrei leyfð sem aðföng í lífrænni ræktun, ekki vegna þess að allt sé sannað í þaula, heldur vegna þess að varúðarreglan kemur fyrst.

Í nýjustu bók sinni, Du er giftig – eða Þú ert eitraður á íslensku – tekur Philippe sem dæmi eitt PFAS-efni sem kallast TFA. Það er minna eitrað en hin PFAS-efnin, en þýsk yfirvöld meta að það geti verið hormónatruflandi og hafa lagt til að flokkun á skaðsemi þess verði breytt. Efnið safnast fyrir í umhverfinu og brotnar illa niður. Philippe segist ekki hafa endanlegar niðurstöður um TFA – en að það sé illa rannsakað. Og það er einmitt vandinn – ekki það sem við vitum, heldur það sem við vitum ekki.

Saklaus uns sekt er sönnuð – eða öfugt?

Grandjean bendir á eitthvað sem við ættum í rauninni öll að vera meðvituð um: í dag eru ný kemísk efni í grundvallaratriðum meðhöndluð eins og saklausir einstaklingar fyrir lögum – þau eru samþykkt á markaðinn þar til sannað er með óyggjandi hætti að þau séu skaðleg. En sagan sýnir ítrekað að þegar þær sannanir fást loksins fram – þá er skaðinn þegar skeður. Þá er blýið þegar komið inn í beinin okkar. Þá er kvikasilfrið þegar búið að valda skaða á heilaþroska barnsins. Þá er chlorpyrifos þegar komið inn í matarkeðjuna. Og þá er það of seint.

Vandamálið er að til að fá ný efni samþykkt á markaðinn eru það að stórum hluta rannsóknir efnaiðnaðarfyrirtækjanna sjálfra sem samþykkið er byggt á — þau bæði greiða fyrir og afla þeirra gagna sem yfirvöld meta. Óháðar, sjálfstæðar rannsóknir eru fáar og taka langan tíma, oft vegna skorts á fjármagni. Ítrekað – með blýið, með PFAS, með Chlorpyrifos – hefur komið í ljós að fyrirtækin bjuggu yfir gögnum um skaðsemi. Og þau þögðu á meðan efnið safnaðist upp í líkömum barna sem aldrei höfðu val.

Philippe lýsir því að þegar hann les yfir þúsund handrit að vísindagreinum á ári, sjái hann ákveðinn trega hjá vísindafólki til að standa með niðurstöðum sínum af fullum þunga. Oftar en ekki er bætt við að ,,frekari rannsókna sé þörf" – jafnvel þegar gögn eru löngu orðin nógu sterk til að kalla á tafarlausar aðgerðir.

Philippe kallar eftir annarri nálgun. Í viðtalinu sem ég tók við hann árið 2021 fyrir heimildarmyndina GRÓU lagði hann áherslu á að eiturefni ættu frekar að vera skilgreind sem „sek — uns sakleysi er sannað" — ekki öfugt. Þegar rökstuddur grunur leikur á að efni sé skaðlegt þurfi að vernda fólk, börn og fóstur í móðurkviði strax. Ekki bíða eftir áratuga löngum rannsóknum. Ekki gefa iðnaðinum tækifæri til að þynna út niðurstöðurnar. Vernda fyrst — rannsaka síðan.

Þetta er ekki eitthvað sem hann grípur úr lausu lofti. Þetta er það sem saga síðustu fimmtíu ára hefur kennt okkur — aftur og aftur.

Varúðarreglan og lífræn ræktun

Í áratugi hefur Grandjean mælt með lífrænum mat – sérstaklega fyrir óléttar konur og börn. Ekki vegna þess að lífrænn matur sé töframeðal, heldur vegna þess að við vitum nóg um langtímaáhrif sumra eiturefna til að sjá að skynsamlegast er að sniðganga þau. Þegar kemur að fóstrum og ungum börnum snýst málið nefnilega ekki bara um magnið, heldur tímasetninguna og fjölda ólíkra efna. Á viðkvæmum þroskaskeiðum getur örlítið magn truflað ferli í heilastarfsemi sem aldrei verður hægt að laga síðar á ævinni. Þegar við vitum ekki nóg eigum við að sýna fyllstu varkárni. 

Lífræn vottununarkerfið byggir nákvæmlega á þessari hugmynd og bíður ekki eftir að skaðinn sé endanlega sannaður til að banna efni. Efni eru ekki leyfð fyrr en sannað er að þau séu hættulaus. Lífræna vottunarkerfið notar varúðarregluna sem Philippe kallar eftir í vísindunum – og hefur gert það frá upphafi. Af þeim rúmlega 400 eiturefnum sem leyfð er í almennum landbúnaði í Evrópu eru yfir 350 þeirra bönnuð í lífræna vottunarkerfinu – til að vernda neytendur og umhverfið.

Skýrslur matvælaeftirlitsstofnunar Evrópusambandsins sýna ár eftir ár að mun minni eiturefnaleifar finnast í lífrænt vottuðum matvörum. Lífræna vottunin – sem þú þekkir á Evrópulaufinu — er strangasta eftirlitskerfi með matvælum sem völ er á í dag. Lífræna vottunin er ekki bara merki á umbúðum; hún er heildstætt gæðaeftirlitskerfi sem forgangsraðar öryggi, sjálfbærni og langtíma vistfræðilegu jafnvægi fram yfir skammtímaávinning eða órannsakaðar nýjungar.

Að lokum

Philippe hefur verið réttum megin við söguna í fjölmörgum stórum málum sem tengjast með beinum hætti heilsu okkar, barnanna okkar og komandi kynslóða.

Philippe hafði rétt fyrir sér um blýið í bensíninu – þegar prófessorar hlógu að honum.

Hann hafði rétt fyrir sér um kvikasilfrið í fiskinum – þó rannsóknin hafi verið umdeild og þurfti að standast frekari prófanir á öðrum hópum áður en heimurinn hlustaði.

Hann hafði rétt fyrir sér um chlorpyrifos – þegar efnið var enn að fá endurnýjuð leyfi um allan heim á meðan rannsóknir eiturefnaframleiðandans lágu faldar í skúffum.

Við vitum ekki með fullri vissu hvaða efni koma næst á listann yfir bönnuð efni. En við þekkjum mynstrið. Og við sjáum það endurtaka sig núna – með PFAS.

Og við vitum hvað Grandjean mælir með sem vísindamaður: Að borða lífrænt.

Sérstaklega ef þú ert þunguð. Sérstaklega ef þú ert að ala upp börn. Þetta snýst ekki um fullkomnunaráráttu eða að ein stök máltíð ráði úrslitum. Þetta snýst í rauninni um vísindalega áhættustýringu í hversdeginum – að draga markvisst úr uppsöfnuðum heildaráhrifum (e. cocktail effect) ólíkra efna yfir langt tímabil. Við tökum litlar ákvarðanir á hverjum degi sem samanlagðar skipta máli. Fyrir okkur. Fyrir börnin okkar. Fyrir þá sem koma á eftir okkur.

Philippe Grandjean hefur eytt starfsævi sinni í að berjast fyrir þá sem geta ekki barist fyrir sér sjálf – fóstur í móðurkviði og börn. Með því að velja lífrænt erum við ekki að eltast við tískubólu, heldur að hagnýta þá dýrkeyptu lexíu sem saga umhverfislæknisfræðinnar hefur kennt okkur.

Höfundur e r einn höfunda heimildarmyndarinnar GRÓU um lífræna ræktun og verkefnastjóri hjá Lífrænu Íslandi.