Að geyma þá í myrkri: Varðhaldsmiðstöðin sem Ís­land á ekki að reisa

Fyrir þá sem vilja trúa því að flóttafólk eigi ekki skilið vernd og nýtt tækifæri til að lifa með reisn lítur frumvarpið vel út á blaði. En þegar það er lesið með nákvæmni, þegar við lítum á hvað er í raun lagt til, þá er þetta ekki leiðin til að stjórna „ástandi“. Þetta er feluleikur. Og það versta er að börn greiða verðið.

Ísland hefur lengi verið þekkt fyrir það að vera friðsöm þjóð sem stendur vörð um jafnrétti og mannréttindi. Núna nýlega var þjóðin stolt af því að hafna þátttöku í Eurovision vegna þess að þjóðin gat ekki horft upp á mannréttindabrot Ísraelamanna gegn Palestínumönnum og sérstaklega börnum. Samkvæmt Barnaheill hefur að minnsta kosti eitt palestínskt barn verið drepið að meðaltali á klukkustund af ísraelskum hermönnum á Gaza síðan í upphafi stríðsins og fjöldi drepinna barna er nú kominn yfir 20.000. En á sama tíma og við erum ánægð með að standa vörð um sýndarmennskugjörninga á borð við að eyða ekki fjármagni í Eurovision í ár, leggur dómsmálaráðherra fram frumvarp sem myndi heimila yfirvöldum að setja flóttabörn í lokaðar stofnanir, frumvarp sem Evrópuráðið gagnrýndi opinberlega í febrúar 2026. Sama fólk sem er ánægt með að taka afstöðu gegn hörmungum sem ganga yfir börn í Úkraínu og Palestínu er reiðubúið að leyfa íslenskum stjórnvöldum að læsa börn á flótta inni í sérstaka varðhaldsstofnun. Það að vera á flótta, að flýja eigið land vegna þess að það snýst um líf og dauða, er ólíkt eitthvað sem við getum einu sinni skilið hér í forréttindaparadísinni okkar. En við verðum að tala um þetta.

Börn í búrum: hvað frumvarpið leggur í raun til

Frumvarpið leggur til að koma á fót svokallaðri brottfararmiðstöð en nafnið á ekki að villa um fyrir okkur. Samkvæmt því mætti halda börnum sem koma með foreldri eða forsjáraðila í lokuðum aðstæðum í allt að þrjá daga í senn og allt að níu daga samtals. Fullorðnir gætu verið haldnir þar í allt að átta vikur. Níu dagar hljóma skammur tími en fyrir barn er það nógu lengi til að koma því í alvarlegt áfall. Mikilvægt er að muna að það að vera á flótta er ekki ólöglegt, það er ekki glæpur sem krefst þess að manneskja sé læst í varðhaldsstöðu. Við eigum fangelsi og betur væri varið pening í að bæta og aðlaga fangelsiðkerfi til að geta sett þá sem eru hættulegir eða hafa framið brot á okkar lögum, óháð uppruna, í viðeigandi úrræði innan þessa kerfis.

Í febrúar 2026 hvatti mannréttindafulltrúi Evrópuráðsins, Michael O'Flaherty, Alþingi til að breyta frumvarpinu þannig að börn yrðu aldrei sett í varðhald á grundvelli stöðu sinnar sem flóttafólk. Vandinn er sá að jafnvel þótt frumvarpið kalli þetta síðasta úrræði krefst það ekki að yfirvöld sýni fram á í hverju einstaka tilviki að ekkert mildara úrræði sé mögulegt. Ábyrgðin er formleg en í raun tóm.

Staðreyndar ekki ógn til að stjórna okkar viðhorfi um flóttafólk

Rannsóknir eru ótvíræðar, varðhald sem slíkt skaðar börn. Þetta er ekki pólitískur ágreiningur. Þetta er vísindaleg niðurstaða. Kerfisbundin yfirlit yfir 21 rannsókn, sem náði yfir 9.620 börn, sýna að 42% barna í flóttamannavarðhaldi þróa einkenni þunglyndis og 32% þróa einkenni áfallastreituröskunar (PTSD). Og þetta er lykilatriðið: enginn lágmarkstími er öruggur. Jafnvel stutt dvöl er tengd skaðlegum áhrifum á geðheilbrigði.

Yngri börn sýna þroskahömlun og hegðunarvandamál. Eldri börn þjást af þunglyndi, kvíða og PTSD. Mörg þessara barna bera þegar á sér þungann af stríði, ofsóknum og hættulegum ferðum. Varðhald hlé ekki á þeim sársauka – það margfaldar hann.

Hvað erum við í rauninni að heimila?

Þetta frumvarp er ekki bara skaðlegt fyrir börn. Það setur upp kerfi þar sem eftirlit er nánast ekki til, og þar sem valdið til að skilgreina hvað er lögmætt er lagt í hendur þeirra sömu stofnana sem stjórna varðhaldinu.

Samkvæmt frumvarpinu er það ríkislögreglustjóri sem ákveður hvort fangar megi veita viðtal til fjölmiðla og slík viðtöl yrðu ekki leyfð ef þau eru andstæð almannahagsmunum. Sami aðilinn sem rekur stofnunina fær að ákveða hvort fólk megi tala um hvað gerist þar inni. Þetta er ekki gagnsæi. Þetta er þöggun.

Frumvarpið heimilar starfsmönnum að beita valdi ef talið er nauðsynlegt, þar á meðal líkamlegum heftingum. Þess er ekki krafist að þetta vald sé skilgreint, takmarkað eða eftirliti háð af óháðum aðila. Þetta á við í stofnun þar sem mörg börnin hafa þegar upplifað ofbeldi.

Við vitum af sögunni, frá lokuðum stofnunum víðs vegar, hvað gerist þegar eftirlit vantar og aðgangur fjölmiðla er bannaður: misnotkun blómstrar, þolendur kvarta og ekkert heyrist („out of sight out of mind“). Þeir sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu, pyntingarbrot, kynferðisofbeldisþolendur, barnshafandi konur og þeir sem þjást af geðsjúkdómum, fá ekki sérstaka vernd innan þessarar nýju stofnunar, samkvæmt þessu frumvarpi. Enginn sjálfstæður eftirlitsaðili. Engin lögbundin endurskoðun á hverju tilviki.

Við þurfum að nefna hlutina við nafn. Þegar stjórnmálamenn tala um að við þurfum að stjórna flóttafólki, á sama tíma og umsóknir um alþjóðlega vernd hafa minnkað um meira en 50% á einu ári, þá er vandinn ekki fjöldi fólks. Vandinn er sýnileiki þess.

Varðhaldsmiðstöð (sem ég kýs að kalla það) er lausn á vandamáli sem pólitíkin skapar: fólkið sem þarfnast hjálpar er ekki það fólk sem hún vill að kjósendur sjái eða ræði um. Svo við tökum það úr sjónsviðinu. Önnur höndin segir: innflytjendur eru hættulegir, halda þeim út eða henda þeim út. Hin höndin læsir þá inni þar sem við sjáum þá ekki án eftirlits, án fjölmiðlaaðgangs, með heimild til valdbeitingar á börn.

Samkvæmt 9. gr. frumvarpsins skulu vistmenn fá „nauðsynlega heilbrigðisþjónustu, þar á meðal vegna geðraskana og geðfötlunar“. Ein setning. Enginn sálfræðingur nefndur. Engar kröfur um sálfræðilega skimun við komu. Ekkert um meðferð fyrir þolendur pyndinga, nauðgunar eða stríðs. Ekkert um hverjir ákveða hvað telst „nauðsynlegt“ og samkvæmt hvaða viðmiðum. Ekkert um börn sérstaklega. Frumvarpið skilgreinir í 2. gr. einstaklinga í „sérstaklega viðkvæmri stöðu“ — þ.e. þolendur pyndinga, kynferðislegs ofbeldis, einstaklinga með geðraskanir, alvarlega veika, og viðurkennir þannig að þessir einstaklingar munu vera inni á stöðinni. Síðan gefur það þeim eina setningu um geðheilbrigðisþjónustu.

Á móti þessu stendur III. kafli frumvarpsins, sem notar sjö greinar til að útfæra nákvæmlega hvenær og hvernig starfsfólk má beita líkamlegum þvingunum, gera líkamsleit, leggja hald á muni og setja vistmann í öryggisklefa, allt með skýrum skilyrðum, ferlum og tímarömmum. Ríkið veit nákvæmlega hvernig það mun gæsla þá sem það fangar. Um það hvernig það mun hlúa að þeim segir það nánast ekkert.

Eina spurningin sem eftir er: Viljum við að svona stofnun sé til í okkar nafni?

Höfundur er leikskólastjóri og fyrrverandi forstöðukona Fjölmenningarseturs.