Gleymdi fram­halds­skólinn

Umræðan um námsgögn íslenskra skólabarna hefur sjaldan verið jafn hávær. Foreldrar reka upp stór augu þegar börnin koma heim með áratugagamlar kennslubækur og ný skýrsla Þróunarsjóðs námsgagna staðfestir að kerfið er alvarlega fjársvelt. Gögnin sýna að aðeins um 0,4% af rekstrarkostnaði grunnskóla fara í námsgögn hér á landi, á meðan hlutfallið er margfalt hærra annars staðar á Norðurlöndunum.

En þessi mikilvæga umræða er því miður aðeins hálfnuð. Nær öll athyglin hefur beinst að grunnskólunum, á meðan framhaldsskólarnir gleymast að mestu.

Gjaldhlið og markaðsbrestur

Á framhaldsskólastigi er staðan raunar mun verri og það er engin tilviljun. Ólíkt grunnskólanemendum þurfa nemendur í framhaldsskólum enn að greiða fyrir allt námsefni sjálfir. Frumvarp til að breyta því hefur dagað uppi á Alþingi tvö ár í röð og var ekki einu sinni lagt fram á yfirstandandi þingi. Ofan á það bætist að áfangakerfið, þar sem hver skóli ræður sinni eigin námskrá, veldur því að sami áfangi er sjaldnast kenndur eins á milli skóla. Markhópur hverrar bókar verður þar með agnarsmár og á litlu málsvæði er útkoman sú að nánast enginn getur réttlætt útgáfu á nýju efni á hreinum markaðsforsendum.

Staðan birtist með ólíkum hætti eftir greinum. Í iðn- og verknámi hefur hugsjónafólk og sérhæfðir útgefendur á borð við Iðnú, oft með stuðningi Þróunarsjóðs námsgagna, unnið þrekvirki við að halda íslensku námsefni á lofti. En til að geta fjármagnað nýrri og vandaðri rafbækur hefur útgáfan þurft að færast yfir í áskriftarform þar sem nemendur greiða mörg þúsund krónur á önn fyrir tímabundinn aðgang, en eignast aldrei bækurnar. Þetta er ekki sök útgefenda heldur skiljanleg viðbrögð á örmarkaði. Því miður gerir þetta námið sífellt dýrara.

Í mörgum raungreinum er staðan að mörgu leyti enn þyngri. Þar eru íslenskar kennslubækur ýmist orðnar áratuga gamlar eða einfaldlega ekki til og kennarar grípa því æ oftar til bóka á ensku eða púsla saman eigin efni. Nemandi sem á erfitt með að ná tökum á rafefnafræði þarf þá ekki bara að glíma við sjálft efnið heldur líka tungumálið. Það er einmitt þessi veruleiki sem fékk mig til að safna liði til að þýða og staðfæra opna kennslubók í efnafræði fyrir framhaldsskóla. Verkefni sem hefur tvisvar verið synjað um styrk úr Þróunarsjóði námsgagna vegna fjárskorts.

Þegar markaðurinn bregst og efnið er ekki til, stíga kennarar inn. Heil 70% kennara segjast nota námsefni sem þeir útbúa sjálfir „oft eða mjög oft” samkvæmt könnun Menntamálastofnunar. Þetta er efni sem kennarar skrifa af hugsjón á kvöldin og um helgar, án þess að fá fyrir það greitt. Þessi ólaunaða vinna er ósýnileg niðurgreiðsla sem heldur menntakerfinu á floti.

Fagleg námsefnisgerð er hins vegar sérhæft starf. Hún krefst aðkomu kennslufræðinga, ritstjóra og hönnuða. Þegar kerfið veltir þessari byrði yfir á herðar kennara ofan á allt annað, er einfaldlega verið að krefjast hins ómögulega.

Alþjóðleg gæði, íslensk staðfærsla

Við leysum þennan vanda ekki með því að dæla meira opinberu fjármagni í lokuð afnotaleyfi eða gamaldags leigukerfi, þar sem ríkið eða nemendur borga fyrir dýran aðgang á hverju ári án þess að eignast neitt. Við leysum hann heldur ekki með því að láta kennara halda áfram að finna upp hjólið hvern í sínu horni. Lausnin liggur í opnu námsefni (e. Open Educational Resources, OER).

Í stað þess að skrifa nýjar kennslubækur frá grunni ætti hið opinbera að styðja við staðfærslu á hágæða, ritrýndu efni sem þegar hefur verið þróað erlendis af stórum teymum sérfræðinga. Við vinnu okkar við að staðfæra efnafræðibók frá hinni virtu alþjóðlegu námsgagnaveitu OpenStax nýtum við íslenska máltækni til að vinna þýðingargrunninn hratt og örugglega.

Hlutverk kennarans breytist við það. Í stað þess að vera bókaútgefandi felst sérfræðivinnan í því að tryggja rétta hugtakanotkun og málfar og sníða efnið að íslensku umhverfi. Þannig getum við tengt efnafræðina við íslenskan iðnað, álframleiðslu og jarðvarmavirkjanir sem nemendur þekkja úr eigin umhverfi.

Með því að þýða efni sem gefið er út með opnu leyfi er okkur þetta heimilt, en sambærileg vinna er miklum takmörkunum háð þegar um er að ræða bækur með hefðbundnum höfundarrétti. Með því að gefa íslensku þýðinguna svo út með opnu leyfi (Creative Commons) verður hún sameign samfélagsins til frjálsra afnota. Nemendur fá ókeypis aðgang frá fyrsta degi og kennarar fá aftur sitt kennslufræðilega fullveldi, þ.e. frelsi til að breyta, bæta og aðlaga kafla að sínum áföngum án þess að brjóta höfundarrétt.

Almannafé á að skapa almannagæði

Í umræðunni síðustu daga hefur verið kallað eftir því að ríkið hætti námsefnisgerð og láti markaðinn taka við. Sú lausn er bara önnur hlið á sama peningnum. Efnið verður áfram læst inni, bara hjá einkaaðilum í stað ríkisins og skattfé heldur áfram að renna í áskriftir og leyfisgjöld ár eftir ár án þess að nokkuð byggist upp í eigu samfélagsins. Opið námsefni er önnur leið sem hafnar þessari tvíhyggju. Hún snýst um að almannafé framleiði almannagæði sem verða varanleg sameign, ekki tímabundinn leiguréttur, hvort sem leigusalinn er ríkið eða einkaaðili.

Hér þurfa stjórnvöld að setja skýra og gagnsæja leikreglu: námsefni sem kostað er að stærstum hluta af almannafé á að vera gefið út með opnu leyfi. Það er óásættanlegt að skattfé sé notað til að fjármagna lokaðar afurðir sem skólar eða nemendur þurfa svo að kaupa eða leigja aftur og aftur, ár eftir ár.

Ef stjórnvöldum er alvara með því að fylgja eftir eigin Menntastefnu til 2030 verðum við að hætta að treysta á ólaunaða yfirvinnu kennara. Fjárfestum í opnum innviðum sem tryggja nemendum faglega ritrýnt efni á eigin tungumáli, draga úr mismunun á grundvelli búsetu eða efnahags og leyfa kennurum að einbeita sér að því sem þeir gera best: að kenna.

Höfundur er framhaldsskólakennari og leiðir þróunarverkefni um þýðingu og staðfærslu á opnu námsefni í efnafræði.