Enginn kaus Bjarna eða Brynjar

Hugtakið lýðræði felur í sér að lýðurinn ráði, kjósendur velji fulltrúa til setu í sveitarstjórnum eða á alþingi. Veruleikinn er annar. Lýðræðið er mjög takmarkað. Í flestum tilvikum hefur valið þegar farið fram innan stjórnmálaflokkanna áður en kjósendur mæta á kjörstað. Enginn kaus til dæmis Bjarna Guðjónsson eða Brynjar Níelsson, eða nokkra aðra sex frambjóðendur í efstu sætum á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík.

Flokkurinn hefur síðustu áratugi í sveitarstjórnarkosningum í Reykjavík fengið sex til níu fulltrúa. Kjósendur flokksins velja því á kjörstað, með því að merkja við D-listann, frambjóðendurna í sætum sex til níu. Hinir eru allir sjálfkjörnir. Þeir voru valdir af kjörnefnd og samþykktir í fulltrúaráði flokksins. Þeir voru valdir í Valhöll.

Ég nefni Sjálfstæðisflokkinn sérstaklega vegna þess að fastafylgi hans í Reykjavík hefur verið mjög stöðugt síðustu áratugi. Hinn stóri flokkurinn í borginni, Samfylkingin, hefur verið með óstöðugra fylgi og farið niður í þrjá borgarfulltrúa. En með sama hætti má segja að efstu tveir frambjóðendur á lista Samfylkingarinnar í nýafstöðnum kosningum hafi verið sjálfkjörnir. Kjósendur höfðu í sjálfu sér ekkert um þá að segja.

Í aðdraganda borgarstjórnarkosninganna í Reykjavík héldu aðeins Píratar opið prófkjör. Hjá öðrum framboðum voru listar ákveðnir af kjörnefndum, stjórnum eða fámennum hópum innan flokkanna. Þetta er veikleiki í íslensku lýðræði sem sjaldan er ræddur. Kjósendur velja flokka en flokkskerfið velur fólkið. Raunverulegt val kjósenda á einstaklingum er mun minna en almennt er talið.

Styrkja persónukjör - draga úr miðstýringu flokka

Ég er ekki að gera lítið úr mikilvægi stjórnmálaflokka. En veikleiki þeirra blasir við þegar æðsta vald innan flokka fær í raun úrslitavald um það hvaða kjörnir fulltrúar veljast til starfa í umboði flokks. Í því ljósi má eðlilega spyrja hvort lýðræðið sé orðið helst til óbeint. Til þess að endurræsa lýðræðið þyrfti að styrkja persónukjör og draga úr miðstýringu flokka, skapa sterkari tengingu milli kjörinna fulltrúa og hverfa eða svæða. Í stuttu máli: Opnari listar og raunverulegt persónukjör gætu fært valdið nær kjósendum sjálfum.

Í mörgum öðrum löndum hafa kjósendur meiri áhrif á einstaklingana sjálfa. Í Finnlandi er persónukjör áberandi og í Sviss geta kjósendur jafnvel breytt listum verulega. Þar er tengingin milli kjósenda og kjörinna fulltrúa beinni en hér. Í minningunni voru hér áður fyrr bæjarlistar og óháð framboð mun sýnilegri í íslenskum sveitarstjórnum en þau eru í dag. Þróunin virðist vera að færast í átt að yfirráðum stjórnmálaflokkanna sem bjóða fram á landsvísu. Af stærri sveitarfélögunum er L-listinn á Akureyri nánast söguleg undantekning.

Ópólitískt þjónustuhlutverk sveitarstjórna

Í aðdraganda kosninganna fyrr í mánuðinum hafði ég á tilfinningunni að umræðan snerist oft á tíðum minna um sveitarfélagið sjálft en meira um stöðu stjórnmálaflokka á þingi. Framboð á höfuðborgarsvæðinu voru nær öll tengd landsmálaflokkum eða skýrum pólitískum fylkingum. Umræðan litaðist af landsmálum, ríkisstjórn og stjórnarandstöðu sem rímar illa við sveitarstjórnir því þær hafa fyrst og fremst miklu ópólitísku þjónustuhlutverki að gegna. Þær reka leikskóla og grunnskóla, sinna skipulagsmálum, félags- og velferðarþjónustu, samgöngum, íþróttaaðstöðu og fjölmörgu öðru sem snertir daglegt líf fólks með beinum hætti. Þetta eru verkefni sem kalla í fæstum tilvikum á hugmyndafræðileg átök eins og þau birtast í landsmálunum.

Lýðræði á ekki einungis að snúast um réttinn til að kjósa flokka. Tryggja þarf að kjósendur hafi raunverulegt val um frambjóðendur, um fólk.

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður.