Erum við að normalisera kulnun barna?

Það er djúpstæð mótsögn fólgin í því að samfélagið hefur loksins byrjað að viðurkenna áhrif langvarandi streitu, kulnunar og ofálags á fullorðið fólk, á sama tíma og við gerum sífellt meiri kröfur til barna um stöðuga frammistöðu, aukið námsálag og vinnu langt umfram það sem taugaþroski þeirra raunverulega ræður við.

Við tölum um kulnun fullorðinna af alvöru. Um streitukerfi sem fari í ofkeyrslu. Um mikilvægi hvíldar, jafnvægis og geðheilsu. Við viðurkennum að manneskja sem starfar undir stöðugu álagi missir smám saman getu til einbeitingar, tilfinningastjórnunar, úrvinnslu og sjálfbærrar virkni.

En þegar kemur að börnum virðist allt önnur mælistika gilda.

Börn verja stórum hluta dags síns í skólaumhverfi sem einkennist oft af stöðugu áreiti, félagslegum kröfum, hávaða, árangursmati og sífelldri virkni. Að loknum löngum skóladegi taka svo við verkefni, heimanám, prófaundirbúningur, tómstundir og væntingar um áframhaldandi afköst. Samfélagið virðist á sama tíma sífellt minna tilbúið að spyrja grundvallarspurningarinnar: Er þetta í raun samræmanlegt þeirri þekkingu sem við búum yfir í dag um taugaþroska barna?

Nútíma rannsóknir í tauga- og þroskasálfræði sýna skýrt að barnsheilinn er ekki „lítil útgáfa“ af fullorðinsheila. Framheilabörkurinn, sá hluti heilans sem stýrir meðal annars athygli, hömlun, skipulagi, vinnsluminni, tilfinningastjórn og úthaldi, er ekki fullþroskaður fyrr en á ungfullorðinsárum. Börn hafa því líffræðilega takmarkaðri getu til langvarandi sjálfsstjórnunar, einbeitingar og álagsúrvinnslu en fullorðnir einstaklingar.

Þegar barn lifir við viðvarandi taugaálag fer streitukerfi líkamans smám saman að taka yfir. Geta til náms, úrvinnslu, minni og tilfinningastjórnunar minnkar. Þetta eru ekki huglægar skoðanir eða „mýkri uppeldisviðhorf“, heldur grunnatriði sem hafa lengi verið þekkt innan taugalíffræði, þroskasálfræði og áfallafræði.

Samst virðist menntakerfið enn að stórum hluta byggja á úreldri hugmyndafræði um að meira álag, meiri vinna og meiri agi leiði sjálfkrafa til betri námsárangurs.

Þessi nálgun verður sérstaklega alvarleg þegar litið er til barna með taugaþroskaraskanir, svo sem ADHD eða einhverfu, barna með skynúrvinnsluvanda, áfallasögu eða kvíða. Fyrir mörg þessara barna er skóladagurinn sjálfur sambærilegur við langvarandi streituástand þar sem taugakerfið er undir stöðugu álagi.

Þau verja stórum hluta dagsins í að bæla niður vanlíðan, halda fókus í umhverfi sem þau ráða illa við, túlka félagsleg samskipti, aðlagast ófyrirsjáanlegum aðstæðum og reyna að mæta stöðugum kröfum um hegðun og frammistöðu. Þegar þessi börn koma heim er orkuforðinn því sjaldnast „orðinn minni“, hann er einfaldlega uppurinn.

Þá er varhugavert að leggja frekar kröfur ofan á það undir formerkjum aga, metnaðar eða „undirbúnings fyrir lífið“. Slík nálgun er ekki einstaklingsmiðuð menntun, heldur birtingarmynd kerfisbundins skilningsleysis á taugaþroska barna og raunverulegum mörkum þeirra.

Rannsóknir hafa ítrekað sýnt að mikið heimanám hjá yngri börnum skilar takmörkuðum sem engum mælanlegum langtímaávinningi þegar kemur að námsárangri. Aftur á móti hafa rannsóknir tengt aukið námsálag við streitu, svefnvanda, kvíða, sjálfsniðurrif, minnkaða sjálfsmynd og neikvæðara viðhorfi til náms.

Þegar nám verður fyrst og fremst upplifun um stöðugt álag fremur en forvitni, öryggi og þroska þá skapast raunveruleg hætta á að börn fari að tengja eigið virði við frammistöðu eina saman.

Það sem gleymist einnig í umræðunni er að börn læra ekki eingöngu í gegnum verkefnablöð, próf eða skrifborðsvinnu. Heilbrigður taugaþroski byggist ekki síður á leik, hvíld, tengslamyndun, hreyfingu, sköpun og félagslegri þátttöku. Þetta eru ekki „aukahlutir“ sem mega víkja þegar árangurskrafan eykst. Þetta eru líffræðilegar og sálfélagslegar grunnforsendur heilbrigðs þroska, náms og geðheilsu.

Þegar barn ræður ekki við meira álag er því hættulegt að túlka það sjálfkrafa sem leti, agaleysi eða metnaðarleysi. Í mörgum tilfellum er um að ræða taugakerfi sem hefur verið keyrt langt yfir eigin þolmörk. Börn í langvarandi streitu missa smám saman aðgang að þeirri hæfni sem þau búa í raun yfir.

Það er því kannski kominn tími til að endurmeta hvernig við skilgreinum „góða menntun“.

Kannski ættum við að hætta að meta gæði skólakerfis út frá því hversu mikið álag barn þolir og fara þess í stað að spyrja hvort kerfið sjálft sé orðið ósamræmanlegt grunnþörfum barna og þeirri þekkingu sem við búum yfir í dag um taugaþroska, streitu og geðheilsu.

Því samfélag sem normalíserar kulnun barna í nafni árangurs þarf að staldra við.

Höfundur er Meistaranemi í Félagsráðgjöf til starfsréttinda.