Ætti Ís­land að taka þátt í PISA?

Á síðustu áratugum hafa alþjóðleg próf haft sífellt meiri áhrif á menntastefnu ríkja um allan heim. Þar hefur PISA könnunin, sem er framkvæmd af OECD, orðið eitt þekktasta og áhrifamesta mælitæki til að bera saman frammistöðu nemenda á milli landa. Ísland hefur tekið þátt í PISA frá upphafi en umræða um gagnsemi þátttökunnar hefur orðið sífellt háværari. Sumir telja að þátttakan veiti mikilvægar upplýsingar um stöðu íslenska menntakerfisins á meðan aðrir telja að prófið einfaldi kannski hugmyndir um hvað telst góð menntun og geti jafnvel haft skaðleg áhrif á stefnumótun.

Spurningin sem margir velta því fyrir sér er því einföld: ætti Ísland að halda áfram að taka þátt í PISA?

Ein sterkustu rökin fyrir þátttöku Íslands í PISA er að prófið veitir mikilvægan alþjóðlegan samanburð. Í heimi þar sem menntun er talin lykilforsenda efnahagslegrar þróunar vilja stjórnvöld í hverju landi vita hvernig nemendur standa sig miðað við jafnaldra sína í öðrum löndum. PISA sem meðal annars mælir lestrarfærni, stærðfræðilæsi og náttúrufræðilæsi fimmtán ára ungmenna, getur þannig gefið ákveðna mynd af grunnfærni sem talin er mikilvæg í nútímasamfélagi. Slíkar upplýsingar geta hjálpað stjórnvöldum að greina veikleika í menntakerfinu og gert þeim kleift bregðast við með umbótum. Þátttakan getur einnig stuðlað að auknu gagnsæi í menntamálum. Þegar niðurstöður eru birtar opinberlega skapast ákveðin ábyrgð gagnvart almenningi. Foreldrar, kennarar og stjórnmálamenn geta fylgst með þróuninni og rætt hvort breytinga sé þörf. Fyrir lítið land eins og Ísland getur það einnig verið gagnlegt að læra af öðrum þjóðum. Þegar lönd sem ná góðum árangri í PISA vekja athygli getur það hvatt til umræðu um hvaða áherslur í þeirra kerfum gætu nýst hér heima.

En þrátt fyrir þessa kosti hafa margir fræðimenn bent á að áhrif PISA geti verið meiri en réttlætanlegt er miðað við hvað prófið raunverulega mælir. Eitt helsta vandamálið er sú mikla áhersla sem lögð er á röðun landa í sæti. Í fjölmiðlum birtast oft niðurstöður sem eins konar stigatafla þar sem lönd keppa um að vera ofarlega á listanum. Slík framsetning getur gefið tilkynna að munur á milli landa sé mikill og merkingarbær þó að hann sé í raun stundum lítill eða jafnvel ekki tölfræðilega marktækur. Smávægilegar breytingar á stigum geta því valdið því að land færist upp eða niður á röðunarlistanum án þess að raunveruleg breyting hafi orðið á frammistöðu nemenda. Þessi áhersla á sætaröðun getur einnig haft áhrif á hvernig stjórnmálamenn bregðast við niðurstöðunum. Í sumum tilvikum eru þær notaðar til að skapa tilfinningu um kreppu í menntakerfinu jafnvel þó gögnin gefi ekki tilefni til slíkrar niðurstöðu. Þegar land lendir neðarlega á listanum getur myndast pólitískur þrýstingur um að grípa til hraðra umbót. Stundum án þess að nægilega vel sé skoðað hvort þær séu raunverulega studdar af rannsóknargögnum. Þannig getur PISA orðið að tæki í pólitískri umræðu frekar en hlutlaus mæling á stöðu menntakerfisins.

Annað gagnrýnisatriði snýr að því að PISA mælir aðeins hluta af því sem telst til góðrar menntunar. Prófið leggur áherslu á þrjú svið: lestur, stærðfræði og náttúrufræði. Þó að þessi svið séu vissulega mikilvæg ná þau ekki utan um alla þá þætti sem skipta máli í skólastarfi. Skólar gegna einnig hlutverki í að efla félagsfærni, skapandi hugsun, listir, lýðræðisvitund og vellíðan nemenda. Slíkir þættir eru erfitt að mæla með stöðluðum prófum og fá því lítið vægi í alþjóðlegum samanburði. Sumir óttast að þegar PISA fær mikla athygli geti menntakerfið farið að einblína um of á þau svið sem prófið mælir á kostnað annarra.

Rannsóknir benda einnig til þess að félagslegur bakgrunnur hafi mjög sterk áhrif á frammistöðu nemenda í stöðluðum prófum. Í sumum tilvikum getur félagsleg staða skýrt stóran hluta af muninum á árangri nemenda. Þetta þýðir að niðurstöður PISA segja ekki aðeins eitthvað um gæði menntakerfis heldur einnig um ójöfnuð í samfélaginu. Ef stjórnvöld túlka niðurstöðurnar eingöngu sem mælikvarða á starf skóla geta þau misst af stærri samfélagslegum þáttum sem hafa áhrif á námsárangur.

Þrátt fyrir þessa gagnrýni telja margir að lausnin sé ekki að hætta þátttöku í PISA heldur að túlka niðurstöðurnar með meiri varfærni. Alþjóðlegur samanburður getur verið gagnlegur ef hann er notaður sem eitt af mörgum verkfærum til að skilja menntakerfið. Vandinn skapast fyrst og fremst þegar prófið fær of stórt hlutverk og verður að meginstefnu eða markmiði í sjálfu sér. Fyrir Ísland, sem er lítið samfélag með tiltölulega fáa nemendur, getur þátttaka í alþjóðlegum rannsóknum haft ákveðið fræðilegt gildi. Hún gerir íslenskum rannsakendum kleift að bera saman gögn við önnur lönd og skoða þróun menntunar í alþjóðlegu samhengi. Á sama tíma er mikilvægt að muna að menntakerfi eru mótuð af menningu, samfélagsgerð og sögulegum aðstæðum. Það sem virkar vel í einu landi er ekki endilega hægt að yfirfæra beint yfir á annað.

Umræðan um þátttöku Íslands í PISA snýst því ekki aðeins um prófið sjálft heldur einnig um það hvernig við skiljum menntun og hvaða markmið við setjum menntakerfinu. Ef PISA er notað sem tæki til að vekja umræðu, greina ákveðna veikleika og læra af reynslu annarra landa getur það verið gagnlegt. Ef það er hins vegar notað sem einföld stigatafla sem á að segja allt um gæði menntakerfisins getur það leitt til rangra ályktana og jafnvel skaðlegra ákvarðana. Í lokin má segja að spurningin sé ekki hvort Ísland eigi að taka þátt í PISA eða ekki, heldur hvernig niðurstöðurnar eru notaðar. Með gagnrýnni hugsun, góðu gagnalæsi og virkri þátttöku kennara og fræðimanna í umræðunni er hægt að nýta slíkar rannsóknir án þess að láta þær stjórna menntastefnunni alfarið. Menntun er of flókið og mikilvægt fyrirbæri til að vera mælt með einu prófi. En rétt notað, getur slíkt próf samt varpað ljósi á mikilvæga þætti í þróun menntakerfisins.

Höfundur er framhaldsskólakennari, háskólanemi og móðir.