Fórnar­kostnaður evrunnar: 540 milljarða króna verðmiði á altari stöðug­leikans (stöðnunar)

Umræðan um gjaldmiðlamál á Íslandi snýst of oft eingöngu um vexti og verðbólgu. Þegar kallað er eftir „stöðugleika“ (stöðnun) með upptöku evru gleymist oft að spyrja stærstu hagfræðilegu spurningarinnar: Hver borgar fyrir þann stöðugleika (stöðnun) þegar áföll dynja yfir? Svarið liggur hvorki í seðlabönkum né ríkiskössum, heldur á íslenskum vinnumarkaði.

Íslenska krónan, þrátt fyrir sína galla, hefur virkað sem öflugur höggdeyfir fyrir hagkerfið. Þegar útflutningsgreinar lenda í mótbyr tekur gengið skellinn, sem ver störf og kemur í veg fyrir fjöldaatvinnuleysi. Við inngöngu í myntbandalag Evrópu (EMU) hverfur þessi höggdeyfir. Ef íslenskt efnahagslíf myndi þróast nær evrópsku meðaltali vegna kerfisbreytingarinnar, er raunhæft að gera ráð fyrir blöndu af auknu sýnilegu atvinnuleysi og dulinni fækkun á vinnumarkaði.

Ef við gefum okkur þá forsendu að venjubundið atvinnuleysi hækki um 3% og atvinnuþátttaka (sem er sögulega mjög há á Íslandi) lækki um 3%, stöndum við frammi fyrir 6% neikvæðri sveiflu á vinnumarkaði.

Þegar horft er til tapaðrar verðmætasköpunar (út frá Okuns lögmáli), beinna bótagreiðslna ríkisins og skertra skatttekna, má áætla að hver prósenta sem tapast af vinnumarkaði kosti samfélagið um 90 milljarða króna árlega.

Sýnilegi kostnaðurinn: 3% aukið atvinnuleysi

Þegar fyrirtæki í útflutningi eða samkeppnisgreinum geta ekki reitt sig á gengissig til að jafna út ytri áföll, þurfa þau að grípa til svokallaðrar innri gengisfellingar. Það þýðir að lækka þarf laun eða segja upp fólki.

Ef atvinnuleysi festist 3 prósentustigum ofar en það hefði annars verið, erum við að tala um þúsundir einstaklinga sem færast úr því að vera skattgreiðandi verðmætaskaparar yfir í að þiggja atvinnuleysisbætur.

Kostnaður: 3% × 90 milljarðar = 270 milljarðar króna á ári.

Þessu fylgir gríðarlegt álag á heilbrigðiskerfið, þar sem rannsóknir sýna fram á skýr tengsl milli atvinnuleysis, versnandi andlegrar og líkamlegrar heilsu og aukinnar lyfjanotkunar.

Hulið tap: 3% minni atvinnuþátttaka

Þessi hluti er stundum kallaður ósýnilegi skaðinn. Ísland trónir á toppnum á alþjóðavísu í atvinnuþátttöku (oft í kringum 80%). Við upptöku á evru og aukinni hörku á vinnumarkaði (þar sem fólki er frekar sagt upp í niðursveiflum) eiga viðkvæmari hópar á vinnumarkaði á hættu að kastast alveg út af honum.

Þegar fólk er lengi án atvinnu gefst það oft upp á atvinnuleit og dettur út úr atvinnuleysistölum. Fólk fer á örorku, í ótímabær eftirlaun eða verður háð fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Þetta fólk mælist ekki sem „atvinnulaust“, en framleiðslutap samfélagsins er nákvæmlega jafn mikið.

Kostnaður: 3% × 90 milljarðar = 270 milljarðar króna á ári.

Hér er um að ræða varanlega rýrnun á mannauði þjóðarinnar sem dregur úr hagvexti til framtíðar.

Samantekt: 540 milljarða króna reikningurinn

Heildarkostnaðurinn við þessa 6% skerðingu á virkni landsmanna nemur því um 540 milljörðum króna á hverju einasta ári. Þetta er gríðarleg upphæð sem slagar hátt í fjórðung af fjárlögum íslenska ríkisins.

Lægri stýrivextir og verðtryggingarleysi sem myndu hugsanlega fylgja evrunni hljóma vissulega vel fyrir skuldsetta heimilisbókhaldið. En við verðum að spyrja okkur hvort það sé þess virði ef gjaldið fyrir þann stöðugleika er greitt af þeim þúsundum einstaklinga sem missa vinnuna eða hrekjast út af vinnumarkaði að fullu. Sveiflur og háir vextir eru eflaust lýjandi, en það er fórnarkostnaður sem dreifist á alla þjóðina. Að láta fólk missa lífsviðurværi sitt og virðingu – af því að vinnan göfgar manninn – er mun dýrari samfélagslegur fórnarkostnaður.

Höfundur lærði viðskipta- og sjávarútvegsfræði við Háskólann á Akureyri.