Upp­lýsingaóreiða, aldurs­for­dómar og mann­leg reisn

Það skiptir máli hvernig við tölum um fólk. Sérstaklega þegar um er að ræða hópa sem standa höllum fæti fyrir, eru sýnilegir í opinberri umræðu en hafa sjálfir veikari rödd en aðrir hópar. Nýleg ummæli frambjóðanda til borgarstjórnar í Reykjavík, um eldra fólk sem tengist útlendingamálum, gefa ríka ástæðu til að staldra við. Þar var ekki aðeins farið frjálslega með staðreyndir heldur var líka gripið til orðs sem ber með sér þunga sögulega og siðferðilega merkingu í íslensku samfélagi: Sveitarómagar.

Í sögulegu íslensku samhengi er það ekki saklaust orð. Það kallar fram mynd af fátæku fólki sem ekki var talið fullgilt, gat ekki séð fyrir sér, fólk sem samfélagið leit gjarnan á sem byrði og kostnað fremur en manneskjur með sögu, tengsl og reisn. Sveitarómagar fengu sumir hverjir afar bágborið atlæti þar sem þeir voru í sveit settir, þó aðrir hafi vissulega verið heppnari með húsbændur. Þegar slíku orði er beint að eldra fólki í nútímanum er verið að gera meira en að setja fram pólitíska skoðun. Það er verið að virkja gamla fyrirlitningarhefð og færa hana inn í nýtt samhengi. Eldra fólk birtist þá ekki sem foreldrar, afar, ömmur eða einstaklingar með réttindi, heldur sem kostnaðarliður og samfélagslegt vandamál.

Þetta er varasöm orðræða. Hún getur haft áhrif langt út fyrir hið pólitíska orðaskak sem oftar en ekki einkennir íslenska umræðuhefð. Þegar almenningur heyrir aftur og aftur að tilteknir hópar séu „dýrir“, „ómagar“ eða komi hingað fyrst og fremst til að nýta kerfið, þá mótast viðhorf. Samkennd veikist. Tortryggni vex. Og það sem verra er: Fordómar gagnvart eldra fólki geta fengið nýjan farveg undir yfirskini umræðu um útlendingamál. Þá renna saman tvær neikvæðar staðalmyndir sem hvor um sig eru skaðlegar: Annars vegar aldursfordómar, hins vegar tortryggni gagnvart fólki af erlendum uppruna eða fólki í leit að betra lífi.

Þarna kemur upplýsingaóreiða einnig til skjalanna. Ef haldið er fram sem staðreynd að stjórnvöld hafi beinlínis átt að synja öllum nema þeim sem náð hafi ákveðnum aldri, eða að eftirlit með fjölskyldutengslum sé í raun ekkert, þá er verið að leggja fram mjög alvarlegar ásakanir um framkvæmd stjórnvalda. Þegar stofnunin sem um ræðir leiðréttir síðan hluta málflutningsins verður ekki hjá því komist að spyrja: Hvaða áhrif hefur það þegar fullyrðingar af þessu tagi fara af stað áður en staðreyndir liggja fyrir? Svarið er einfalt. Það eykur vantraust, ruglar almenning og gerir málefnalega umræðu erfiðari.

Það er fullkomlega eðlilegt að ræða lög, reglur og kostnað opinberrar þjónustu. Það er líka eðlilegt að deila um útlendingastefnu. En það verður að gera á grunni staðreynda og með orðalagi sem afmennskar ekki fólk. Annars er hætt við að umræðan færist frá stefnumótun yfir í stimplun. Og stimplun er aldrei hlutlaus. Hún hittir harðast þá sem veikast standa.

Einnig er mikilvægt að leiðrétta þá einföldu mynd að gamalt, veikt og fátækt fólk leggi almennt upp í löng, kostnaðarsöm og erfið ferðalög yfir höf og lönd til að „nýta kerfi“. Raunin er oft þveröfug. Alþjóðlegar stofnanir og hjálparsamtök hafa árum saman bent á að eldra fólk er meðal þeirra hópa sem eiga erfiðast með að flýja stríð og aðrar hörmungar. Skert hreyfigeta, langvinn veikindi, lyfjaþörf, fötlun, missir tekna, þörf fyrir aðstoð annarra og félagsleg einangrun gera það að verkum að margt eldra fólk situr einfaldlega eftir þegar stríð, ofsóknir eða hamfarir skella á. Sumir komast ekki af stað. Aðrir neita að yfirgefa heimili sitt, jarðir sínar eða fjölskyldumeðlimi. Enn aðrir verða viðskila við sína nánustu á flóttanum og verða enn berskjaldaðri en áður.

Þess vegna er hættulegt þegar umræðan gefur í skyn að eldra fólk sé sérstaklega líklegt til að velja sér flótta sem einhvers konar gróðatækifæri. Slík framsetning er ekki aðeins siðferðilega vafasöm heldur stenst hún illa þær staðreyndir sem þekktar eru um stöðu eldra fólks í stríði, hamförum og nauðungarflutningum. Í mörgum tilvikum er eldra fólk ekki hópurinn sem kemst leiðar sinnar heldur hópurinn sem verður eftir í óbærilegum aðstæðum.

Við þurfum því að spyrja okkur hvaða samfélag við viljum vera. Viljum við opinbera umræðu þar sem eldra fólk er dregið fram sem byrði, hvort sem það er innlent eða erlent? Viljum við leyfa sögulega gildishlöðnum, niðrandi hugtökum að taka sér bólfestu á ný í pólitískri umræðu? Eða viljum við standa vörð um vandaða umræðu þar sem hægt er að ræða flókin mál af festu, án þess að fórna reisn fólksins sem umræðan snýst um?

Það er ekki veikleikamerki að vanda orð sín. Það er lágmarkskrafa í lýðræðissamfélagi. Og þegar um er að ræða eldra fólk, sem nú þegar býr oft við takmarkaðan sýnileika, aldursfordóma og skert áhrif á eigin ímynd í samfélaginu, ættum við að vera sérstaklega á varðbergi. Orð sem gera lítið úr fólki eru aldrei bara orð. Þau móta andrúmsloft, viðhorf og að lokum ákvarðanir.

Kannski er það einmitt stærsta áminning þessa máls, að þegar umræðan verður skeytingarlítil gagnvart sannleikanum verður hún líka fljótt skeytingarlítil gagnvart mannlegri reisn.

Höfundur er iðjuþjálfi og starfrækir Farsæla öldrun – Þekkingarmiðstöð.