Það sem Ís­lendingar þurfa að skilja

Það er til orð í íslensku sem við eigum ekki að nota hugsunarlaust: lýðræði.

Orðið merkir einfaldlega að fólkið ráði. Ekki skrifræðið. Ekki fjarlægar stofnanir. Ekki kerfi sem enginn kýs beint. Fólkið.

Þess vegna er svo mikilvægt að við Íslendingar áttum okkur á því hvað er að gerast í Vesturheimi í dag. Það sem við erum sífellt beðin um að kalla lýðræði líkist í vaxandi mæli einhverju allt öðru: stjórnkerfi sem er svo flókið, fjarlægt og lagskipt að venjulegt fólk hefur varla nokkur raunveruleg áhrif á það.

Kosningar eru enn haldnar. Þing sitja enn. Ráðherrar tala enn eins og þeir ráði einhverju. En æ fleiri ákvarðanir eru teknar innan kerfa sem almenningur hefur engin bein tök á: alþjóðlegra stofnana, regluverks, fjármálamarkaða, dómstóla og eftirlitsapparata sem starfa langt frá fólkinu sem þarf að lifa við afleiðingarnar.

Þetta er ekki valdarán. Þetta gerist hægt. Með samningum. Með reglum. Með “samræmingu.” Með því að segja fólki að þetta sé nauðsynlegt fyrir stöðugleika, öryggi og framfarir. En niðurstaðan er sú að stjórnmálamenn verða æ oftar aðeins umsjónarmenn með kerfi sem þeir stjórna ekki sjálfir.

Þetta sjáum við skýrast í Evrópu. Þar hefur verið byggt upp kerfi þar sem stór hluti lagasetningar á uppruna sinn ekki í þjóðþingum heldur í Brussel. Landslög verða að víkja ef þau stangast á við yfirþjóðlegar reglur. Fjármálastefna ríkja er bundin af reglum sem almenningur kaus ekki um. Dómsvald og stjórnsýsla teygja sig yfir landamæri. Og samt er þetta allt selt undir orðinu lýðræði.

En lýðræði án raunverulegrar ábyrgðar er ekki lýðræði. Það er sýning.

Það sem gerir þetta enn hættulegra er að sama kerfi byggir líka upp sífellt víðtækara eftirlit. Ferðir fólks eru skráðar. Fjármagn hreyfist undir vaxandi vöktun. Stafræn auðkenni, gagnasöfnun og upplýsingadeiling milli stofnana gera ríkinu og þeim kerfum sem það þjónar kleift að vita meira og meira um borgarana. Allt er þetta réttlætt með öryggi, skilvirkni og baráttu gegn svikum. En samanlagt myndar þetta samfélag þar sem fólk er sýnilegt kerfinu á sama tíma og kerfið sjálft verður sífellt ósýnilegra fólkinu.

Þetta hefur kostnað í för með sér.

Fyrst og fremst fyrir almenning, sem upplifir að rödd hans skipti minna máli. Fyrir stjórnmálamenn, sem geta lofað öllu en ráða sífellt minna. Fyrir smærri samfélög og þjóðir, sem missa getu til að móta eigin leið. Og fyrir sjálfa hugmyndina um lýðræði, sem tæmist smám saman af merkingu ef við leyfum orðinu að vera notað yfir allt og ekkert.

Fyrir Íslendinga skiptir þetta sérstaklega miklu máli vegna þess að við eigum sögulega minningu um annað fyrirkomulag. Alþingi var ekki fullkomið, en hugmyndin að baki því var skýr: þeir sem lifa undir lögunum eiga sjálfir að taka þátt í að móta þau. Ábyrgðin átti að vera sýnileg. Valdið átti að vera nálægt. Menn áttu að svara hver öðrum beint.

Sá skilningur er andstæða þeirrar þróunar sem nú er kölluð framfarir.

Þetta þýðir ekki að hafna allri alþjóðlegri samvinnu. En það þýðir að við verðum að hætta að rugla saman samvinnu og undirgefni. Hætta að rugla saman regluverki og réttlæti. Hætta að rugla saman kosningum og raunverulegu valdi.

Ef við ætlum að nota orðið lýðræði, verðum við að meina eitthvað með því.

Ekki bara að kerfið haldi áfram að virka.

Heldur að fólkið ráði raunverulega.

Annars erum við ekki lengur að tala um lýðræði.

Heldur um ánauð sem okkur er seld sem frelsi.

Höfundur er leikkona.