Hvert stefnir stríðið í Íran? Trump valdi það, en hvað tekur við núna?

Það er liðinn rúmur mánuður síðan stríðið hófst í Íran og Mið Austurlöndum. Trump hefur opinberlega sett fram eftirfarandi markmið. Í fyrsta lagi að gera kjarnorku- og eldflaugaáætlanir Írans óvirka. Í öðru lagi að eyða sjóhersgetu Írans og svæðisbundnum áhrifum hryðjuverkasamtaka á borð við Hamas, Hezbollah og Húta sem Íran styður. Í þriðja lagi er stefnt að upplausn Íslamska byltingarvarðliðið (Islamic Revolutionary Guard Corps, IRGC). Og hann fullyrðir að hæfileikar Írans er að vera útrýmt.

Þrátt fyrir fullyrðingar Trumps um útrýmingu á hæfileikum er Íran enn fært um að berjast, þó veikara, og virðist undirbúið fyrir langvarandi stríð. Það sem við stöndum frammi fyrir er núverandi Bandaríkjastjórn, hópur fremur ófaglegra enstaklinga eins og Pete Hegseth sem kallar sig „stríðsráðherra“, sem virðist heillaður af eigin eyðileggingarmætti.

Fáir telja að Trump hafi skýra hernaðaráætlun, þar sem hún breytist daglega. Þetta virðist vera stríð í leit að hernaðaráætlun, frekar en stríð sem barist er á grundvelli skýrrar hernaðaráætlunar. Hann virðist nú leita að leið út en finnur ekki útgönguleiðina.

Þegar stríðið hófst framleiddi Íran um 5% af olíu heimsins, en í dag hefur landið í raun áhrif á um fimmtung af heimsmarkaði með olíu með því að stjórna Hormuz-sundi. Það þýðir að Íran er ólíklegt til að samþykkja samninga nema á mjög hagstæðum kjörum. Þetta bendir til þess að Trump sé að skoða mismunandi möguleika, þar sem óljóst er hvert stríðið stefnir og kostnaður þess hefur þegar mikil áhrif á svæðið og heimsbúskapinn.

Þetta er stríð sem ekki var nauðsynlegt fyrir Bandaríkin. Þau þurftu ekki að hefja það og höfðu aðra möguleika til að takast á við Íran. Hernaðarmáttur og kjarnorkugeta Írans var ekki veruleg ógn fyrir Bandaríkin. Samt ákvað Trump að fara í stríð, líklega frekar út frá innsæi en skýrri hernaðaráætlun. Fyrir Íslamska byltingarvarðliðið (IRGC), hversu grimmilegt, kúgandi og einræðislegt sem það er, þá er þetta nauðsynjastríð. Þeir hafa ekkert val. Tilvera þeirra er í húfi. Þeir telja sig berjast fyrir málstað Guðs (Allah) og að byltingin sé til vegna vilja Guðs. Bandaríkjamenn eru hins vegar í valstríði. Slík stríð endast aðeins að vissu marki áður en kostnaðar- og ábatamat tekur yfir. Þegar kostnaður fer að vega þyngra en ávinningur fara menn að efast.

Ef átökin dragast á langinn, munu hækkandi verð verða viðvarandi og sívaxandi, þar sem verðbólga eykur flutningskostnað sem að lokum leggst á neytendur. Ef Hormuz-sundið verður áfram lokað eða starfar aðeins á 10–20% af eðlilegri afkastagetu í lengri tíma er nánast öruggt að það muni leiða til annarrar alþjóðlegrar efnahagslægðar, eitthvað sem Donald Trump myndi ekki vilja bera ábyrgð á.

Að auki vill bandarískt samfélag ekki annað Víetnamstríð, langvarandi, kostnaðarsamt og óákveðið stríð án skýrs sigurs, með miklu mannfalli og djúpri andstöðu innanlands. Trump, sem leggur mikla áherslu á hvernig hann verður metinn í sögunni, myndi án efa ekki vilja vera minnst fyrir „Víetnamstríð Trumps“.

Í víðara samhengi má segja að Rússland sé meðal þeirra sem hagnast á þessum átökum. Ekki aðeins vegna þess að Bandaríkin hafa slakað á þvingunum tengdum olíu til að draga úr óvissu á mörkuðum, heldur einnig vegna þess að loftvarnarbúnaður, sérstaklega eldflaugavarnir sem annars hefðu getað farið til Úkraínu, eru nú nýttar af ríkjum eins og Sádí-Arabíu, Sameinuðu arabísku furstadæmunum (UAE), Katar, Kúveit, Barein. Það þýðir að fleiri rússneskar eldflaugar munu skjóta á Úkraínu á næstu mánuðum, sem er jákvætt fyrir Moskvu. Og þegar Trump talar um að íhuga alvarlega að draga Bandaríkin út úr NATO er ekki erfitt að ímynda sér að Vladímír Pútín taki slíku með mikilli ánægju.

Hvort sem Trump áttar sig á því eða ekki hefur hann misst tökin á atburðarásinni og er nú að bregðast við ófyrirsjáanlegum hamförum sem eru að eiga sér stað. Hann hefur ekki lengur stjórn á niðurstöðum þeirra, tjóni eða tímalengd.

Ég held að tilvitnun í Winston Churchill frá fjórða áratuginum lýsir vel hvar Trump er í dag.

"The statesman who yields to war fever must realise that once the signal is given, he is no longer the master of policy, but the slave of unforeseeable and uncontrollable events." (Winston Churchill)

Höfundur er með MA gráðu í alþjóðasamskiptum frá Háskóla Íslands og er grunnskólakennari.