Stærsti foss jarðar er á land­grunni Ís­lands

Íslendingar hafa gjörsamlega vanrækt að virkja orku sjávarfallanna

Margir telja að hæsti foss jarðar sé Angel-foss í Venesúela eða aðrir kraftmiklir fossar, eins og Dettifoss á Íslandi. En í raun er langstærsti foss jarðar falinn undir yfirborði sjávar, þ.e. í Danmerkursundi milli Íslands og Grænlands. Þetta fyrirbæri kallast á ensku „Denmark Strait cataract“ og er stærsti foss sem þekkist á jörðinni, bæði hvað varðar hæð og vatnsmagn.

Risafoss undir yfirborði sjávar

Þessi foss myndast þegar kaldur og þyngri sjór frá Norðursjó og heimskautasvæðum streymir suður yfir neðansjávarhrygginn í Danmerkursundi og fellur niður í dýpri hluta Atlantshafsins.

Stærð þessa fyrirbæris er er með ólíkindum:

Hæð fossins: um 3,5 km

Vatnsmagn: um 3–3,5 milljónir m³ á sekúndu

Breidd: allt að hundruð kílómetra

Til samanburðar er Angelfoss, hæsti foss á landi, aðeins um 979 metrar á hæð sem er einungis þriðjungur af hæð þessa neðansjávarfoss.

Fossinn er þó ósýnilegur fyrir venjulegum ferðamönnum. Hann byrjar hundruð metra undir yfirborði og fellur síðan niður í allt að 3 km dýpi í Atlantshafinu.

Mikilvægur fyrir hitastig sjávar

Þetta fyrirbæri er ekki aðeins forvitnilegt náttúrufyrirbæri heldur einnig lykilþáttur í hafstraumakerfi jarðar, svokallaðri thermohaline-hringrás.

Þegar kalt og salt vatn sekkur til botns í Danmerkursundi myndast djúpstraumur sem flytur vatn suður í Atlantshafið. Þessi hreyfing hjálpar til við að draga hlýrra yfirborðsvatn norður, meðal annars Golfstrauminn, sem hefur mikil áhrif á loftslag Norður-Atlantshafs og Evrópu.

Ótrúlegur orkuforði falinn í fossinum

Ef litið er á fallorku þessa risafoss má áætla að þar fari fram gríðarlegur orkuflutningur. Vatnsmagnið sem fellur niður er milljón sinnum meira en í flestum stórum ám heims, og sumir vísindamenn hafa bent á að straumurinn sé tugfalt til hundraðfalt meiri en rennsli margra stærstu áa jarðar.

Þessa orku er þó ekki auðvelt að nýta. Fossinn er djúpt undir yfirborði sjávar, gífurlega breiður og hluti af flóknu hafstraumakerfi sem tengist loftslagi jarðar.

Getum við virkjað orku hafsins?

Á Íslandi hefur um árabil verið rætt um nýtingu sjávarorku, svo sem öldu- og sjávarfallastrauma. Samt sem áður eru t.d. Færeyingar langt á undan okkur í þessari þróun. Þeir hafa áttað sig á því fyrir löngu að vindtúrbínur henta þeim ekki og að þær eru ekki orkugjafar framtíðarinnar.

Samanburður við orku á Íslandi

Útreikningar sýna að heildarorka þessa risafoss sé um 1.080.000 teravattstundir (TWh). Til samanburðar framleiðir Ísland í dag um 20 teravattstundir (TWh) af raforku á ári, nær eingöngu úr endurnýjanlegum orkugjöfum. Ef einungis um 0,01% af orku fossins væri nýtt þá gæti það gefið um 100 terawattstundir á ári (TWh/ári) sem væri um fimm sinnum meiri orka en Ísland framleiðir í dag!

Valorka – íslenskt hugvit



Samkvæmt umfjöllun á vefnum Valorka.is eru orkugjafar vegna sjávarfalla mjög umfangsmiklir en enn lítið nýttir, meðal annars vegna tæknilegra erfiðleika og þess að aðrir orkugjafar hafa hingað til verið auðveldari í nýtingu. Ísland hafi hingað til byggt raforkukerfi sitt aðallega á vatnsafli og jarðvarma, en að aðrar auðlindir, eins og ölduorka, vindorka og þó einkum sjávarfallaorka geti orðið mikilvægari í framtíðinni.

Ef einhvern tímann yrði hægt að nýta jafnvel örlítið brot af orkuflæði sem fer í gegnum fossinn í Danmerkursundi gæti það í raun verið margfalt meiri orka en öll raforkuframleiðsla Íslands í dag.

Þótt líklegt sé að þessi orka verði aldrei virkjuð í stórum stíl sýnir fossinn hversu gríðarlegir kraftar eru í hafinu umhverfis Ísland, kraftar sem vísindamenn eru enn að rannsaka og reyna að skilja.

Er Ísland og landgrunnið til sölu?

Spurning vaknar hvort Íslendingar séu reiðubúnir til að fórna yfirráðum sínum yfir landgrunni Íslands fyrir aðild að erlendu ríkjasambandi, sem hefur það yfirlýsta markmið að taka yfir stjórn landsins, ekki einungis löggjafarvald Alþingis heldur einnig dómsvaldið og hluta af framkvæmdavaldinu?

Landgrunn Íslands hefur gífurleg verðmæti að geyma, verðmæti sem við þekkjum ekki að fullu enn og sem skiljum ekki ennþá. Hins vegar eru aðrir sem skilja þau verðmæti betur og ásælast þau að sjálfsögðu einkum þar sem við erum algjörlega sofandi á verðinum.

Höfundur er læknir.