Of­beldi innan eða í skjóli stofnana – á­kall um við­brögð

Ofbeldi innan stofnana er ekki óþekkt hér á landi frekar en annars staðar. Í gegnum tíðina höfum við fylgst með brotaþolum segja frá sinni reynslu, oft áratugum eftir ofbeldið. Við þekkjum Landakotsmálið, Hjalteyri, Laugaland, Breiðuvík, brotaþola Karls Vignis, fyrrum biskups og Skeggja Ásbjarnarsonar svo dæmi séu tekin. Nýlega hafa bæst við Múlaborg og Bakkakot í hinni opinberu umræðu. Því miður munu fleiri mál sennilega koma upp á yfirborðið, kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi hefur ekki verið útrýmt og oft er fjöldi brotaþola á bak við hvern geranda. Við þekkjum það vel á Stígamótum að það er eðlilegt að það taki ár ef ekki áratugi fyrir brotaþola að segja frá og að leita sér aðstoðar, hvað þá að stíga fram opinberlega.

Þessi mál eiga það flest sameiginlegt að brotin eru framin þar sem fólk, yfirleitt börn, eiga að njóta skjóls, verndar og öryggis. Ofbeldið er framið af fólki í valdastöðu sem brýtur á börnum, fólk sem hefur verið skipað í valdastöðu af samfélaginu okkar og treyst fyrir öðru fólki. Í umfjöllun sumra mála kemur í ljós mikil gerendameðvirkni og ofbeldismenn jafnvel enn á valdastóli eða í hávegum hafðir

Ofbeldisbrot eru brot á trausti og trúnaði og afleiðingarnar fyrir brotaþola eru skömm, sjálfsásakanir, sjáfskaðandi hegðun, einangrun, sektarkennd, erfiðleikar með traust og fleiri afleiðingar sem hafa veruleg áhrif á lífsgæði. Þegar ofbeldið hefur átt sér stað innan veggja eða í skjóli stofnana geta afleiðingarnar orðið mjög skert traust til stofnana og vantraust til valds og valdhafa. Það eru rökréttar og eðlilegar tilfinningar og margir myndu segja jafnvel sanngjarnar. Kerfin sem áttu að vernda og hlúa að brugðust og eftir situr vantraust á þessum kerfum. Í kjölfarið getur verið erfitt að fóta sig í samfélagi sem byggir á valdakerfum.

Reiði brotaþola sem fá ekki viðbrögð frá yfirvöldum þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir og ákall um rannsóknir, afsökunarbeiðnir eða sanngirnisbætur er því skiljanleg. Ný og ný mál koma upp og brugðist er við, stundum handahófskennt í stundinni og oft bara gagnvart brotaþolum þess einstaka máls. Það er gott og gilt en brotaþolar sem ekki hafa fengið áheyrn sitja óbættir hjá garði. Nýlega kom opinberlega ákall frá þeim sem upplifðu ofbeldi á Hjalteyri um áheyrn og úrlausn. Brotaþolar Skeggja sem hafa hist á vettvangi Stígamóta hafa einnig sent dómsmálaráðherra erindi og lögð var fram fyrirspurn á Alþingi um úrlausn þeirra mála.

Það er óþolandi að brotaþolar þurfa að standa í stappi við yfirvöld árum og áratugum saman eftir viðurkenningu og úrlausn sinna mála. Ábyrgðin á úrbótum og réttlæti á ekki að vera á þeirra herðum. Það er heldur ekki sæmandi að við bregðumst við handahófskennt í einstaka málum en gleymum öðrum. Við verðum að koma upp ákveðnum vinnubrögðum þar sem brotaþolar ofbeldis í skjóli stofnana geta sagt frá, fengið áheyrn og viðurkenningu, jafnvel afsökunarbeiðni og sanngirnisbætur ef því er að skipta. Málin eru því miður of mörg til að vera með handahófskennd viðbrögð í hvert skipti sem ný mál birtast í fjölmiðlum. Slíkt veldur sárum langt út fyrir einstaka mál, ýfir upp erfiðar minningar fjölda fólks og staðfestir áhugaleysi valdahafa í gömlum málum.

Ég óska eftir því að brotaþolar ofbeldis innan eða í skjóli stofnana svo og aðstandendur þeirra hafi vettvang innan kerfisins til að leita til. Að það sé til farvegur til að vinna úr vantrausti og sársauka í stað handahófskenndra viðbragða. Stígamót eru að sjálfsögðu hér eftir sem hingað til tilbúin til að leggja þekkingu og reynslu til enda höfum við haldið utanum fjölmarga hópa brotaþola sem bíða úrlausnar kerfisins í gegnum tíðina.

Höfundur er talskona Stígamóta.