Setjum lýð­ræðið framar flokkshagsmunum

Hugmyndafræði svokallaðrar lýðræðisjafnaðarstefnu er sú sem hefur nú verið ríkjandi á Norðurlöndum svo lengi sem elstu menn muna. Löndum sem eru almennt álitin bestu lönd í heimi hvað varðar lífsgæði, öryggi og hamingju þeirra sem þar búa. Norðurlandaþjóðirnar hafa enda byggt upp sín samfélög með áherslu á frjáls viðskipti, félagslegt réttlæti, öryggi og heiðarleika.

Mikilvægasta stoðin í hugmyndafræði þessarar norrænu stefnu er auðvitað lýðræðið. Það á sér ýmsar birtingarmyndir og áherslur. Ein af þeim mikilvægustu er sú skýra aðgreining sem á að vera milli stjórnmálanna og faglegrar og sjálfstæðrar stjórnsýslu. Sé það ekki tryggt þá aukast líkurnar á spillingu og að grafið sé undan frjálsri samkeppni og þar með einni mikilvægustu grunnstoð samfélagsins.

Þess vegna beita flokkar sem byggja tilvist sína á hugmyndafræði lýðræðisjafnaðarstefnunnar sér öllu jafna fyrir opinni, gagnsærri, lögmætri og skilvirkri stjórnsýslu, þar sem jafnræði er ávallt í heiðri haft. Leggja áherslu á að stjórnvaldsákvarðanir séu ávallt byggðar á málefnalegum sjónarmiðum, þar á meðal allar ákvarðanir um stöðuveitingar, sem skulu að sjálfsögðu vera byggðar á mati á hæfni umsækjenda en ekki flokkslegum tengslum þeirra. Það á einnig og ekki síður við um málefnalegar forsendur, gagnsæi og rekjanleika í ráðstöfun opinberra fjármuna, þ.m.t. við opinber innkaup og veitingu styrkja.

Án gagnsæis er ekkert lýðræði

Gagnsæi í ákvarðanatöku er mjög mikilvægur partur af lýðræðinu. Til þess að gagnsæi sé tryggt þurfa íbúarnir alltaf að hafa greiðan aðang að þeim upplýsingum sem liggja að baki ákvarðanatöku stjórnvalda, sem starfa í þeirra umboði. Þar skiptir einna mestu máli hvernig upplýsingamiðlun stjórnvalda er háttað og að hún sé ávallt fagleg, vönduð og virk, en ekki aðeins þegar eftir henni er kallað. Þess vegna skiptir höfuðmáli að stjórnmálin séu ekki með puttana í stjórnsýslunni, ekki síst er kemur að miðlun upplýsinga.

Á sveitarstjórnarstiginu á Íslandi hafa málin sumstaðar þróast í gagnstæða átt, hvar stjórnmálin hafa yfirtekið stjórnsýsluna og upplýsingamiðlun til almennings er oft nær því sem telst vera flokkspólitískur áróður fremur en vönduð og virk upplýsingamiðlun. Fyrir það fagfólk sem starfar innan stjórnsýslunnar er slík menning auðvitað mjög slæm, enda getur það þýtt að starfsöryggi þess séð háð því að það styðji við flokkspólitíska hagsmuni fremur en almannahagsmuni.

Misnotkun stjórnsýslunnar í aðdraganda kosninga

Þá hefur einnig skapast sú menning að stjórnmálaflokkar sem fara með meirihlutavaldið geti nýtt sér stjórnsýsluna og auðlindir hennar sem hluta af kosningabaráttu sinni. Slíkt telst að sjálfsögðu vera þvert á hugmyndafræði lýðræðis. Sem skýrir hvers vegna alþjóðasamtök eins og Evrópuráðið, sem hefur það hlutverk að standa vörð um hugsjónir aðildarríkjanna um mannréttindi og lýðræði og stuðla að efnahagslegum og félagslegum framförum innan þeirra, hefur sameinast um að hvetja aðildarríkin, þ.m.t. Ísland, til að huga að setningu reglna sem eiga að koma í veg fyrir að stjórnmálin geti misnotað stjórnsýsluna í þágu eiginhagsmuna. Einhverra hluta vegna hafa leiðbeiningar Evrópuráðsins ekki enn hlotið hjómgrunn á Alþingi Íslendinga.

Enginn flokkur á einkarétt á hugmyndafræði lýðræðisjöfnuðar

Hugmyndafræði lýðræðis, jöfnuðar og frjálsra viðskipta, er að sjálfsögðu ekki í einkaeigu neins tiltekins stjórnmálaflokks, hvort hér á landi né annarsstaðar. Enda má finna þessar áherslur að hluta eða í heild í opinberri stefnu flestra flokka, bæði hér á landi og í nágrannalöndunum. Það er því ástæða til að hvetja alla sem telja sig málsvara lýðræðis, mannréttinda og frjáls markaðshagkerfis, að opna augun fyrir veruleikanum eins og hann er á hverjum tíma og sýna kjark, þor og vilja til að bæta það sem bæta þarf og setja ávallt hagsmuni almennings í forgang fram yfir sérhagsmuni, þ.m.t. hagsmuni einstakra stjórnmálaflokka og frambjóðenda þeirra.

Það er nefnilega ekki markmið samfélagsins að tilteknir stjórnmálaflokkar sigri í kosningum eða einstaka frambjóðendur nái að koma sér í valdasæti. Markmiðið er að sjálfsögðu stefnan og áherslurnar og að almenningur geti treyst því að það sem sagt er í aðdraganda kosninga sé það sem verði gert.

Höfundur er stjórnsýslufræðingur og fyrrum bæjarfulltrúi, bæjarstjóri og fulltrúi á Sveitarstjórnarþingi Evrópuráðsins.