Sjávarauðlindin í ESB

Á næsta hálfa ári munum við örugglega sjá ansi marga segja þetta, eða eitthvað álíka:

“... skipin væru í erlendri eign og með erlendri áhöfn. Sjávarplássin á Íslandi myndu leggjast af og allur fiskur fluttur óunninn úr land”

Ef þetta er rétt, þá væri það ástæða fyrir mig til þess að segja nei við aðild að ESB. En ég trúi ekki bara hverju sem einhver á internetinu segir þannig að ég ákvað að skoða málið aðeins.

Ég byrjaði á því að spjalla aðeins við gervigreindina um þetta (og áður en þú afskrifar þessa grein út af gervigreind - sem ég myndi alveg skilja - þá nota ég bara gervigreindina til þess að finna upplýsingar fyrir mig. Ég skoða svo heimildirnar sjálfar og púsla þeim saman sjálfur) og komst að því að - nei, þetta er ekki rétt.

En það sem skiptir máli er hvernig þetta er ekki rétt. Við þurfum nefnilega, því miður, að kynna okkur þetta mál nægilega vel til þess að hver sem er geti ekki logið hverju sem er að okkur.

Byrjum á útlendingamálunum

Já, það gæti orðið þannig að hér væru erlend skip með erlendri áhöfn ef íslensk lög myndu leyfa það. Þessi erlendu skip yrðu samt að fá leyfi samkvæmt íslenskum lögum til þess að sigla undir íslenskum fána. Þannig að lagalega séð yrðu þau íslensk skip.

Ég ætla að segja þetta eins skýrt og ég get. Já, það gætu verið skip í erlendri eigu með erlendri áhöfn ef íslensk lög myndu leyfa það. En til þess að teljast sem skip sem getur fengið kvóta þá þyrfti skipið að vera skráð undir íslenskan fána samkvæmt íslenskum lögum og fá íslenskt veiðileyfi. Og jafnvel þó skip sé skráð með íslenskan fána og með íslenskt veiðileyfi þá þýðir það ekki að viðkomandi skip fái úthlutun úr kvóta.

Hvernig þetta virkar lagalega

Það er mjög leiðinlegt að lesa lagatexta - en hann er nauðsynlegur í þessu samhengi. Annars sitjum við bara uppi með “... skipin væru í erlendri eign og með erlendri áhöfn” - sem er rosalega auðvelt að segja og miklu flóknara að afsanna. Til þess að afsanna þessa fullyrðingu þá þarf að vitna beint í lagatexta. Ef þú vilt ekki lesa lagatexta þá getur þú lesið samantektina fyrir neðan - og ef þú trúir ekki samantektinni þá getur þú allavega þrælað þér í gegnum lagatextann til þess að votta að það sé ekki verið að reyna að ljúga að þér.

Úthlutun á kvóta sem aðildarríki fá úthlutað á að tryggja sjálfbærni fiskistofna. Hafa skal hagsmuni hvers aðildarríkis í huga þegar veiðiheimildum er úthlutað.

“The fishing opportunities allocated to Member States shall ensure relative stability of fishing activities of each Member State for each fish stock or fishery. The interests of each Member State shall be taken into account when new fishing opportunities are allocated.” - Regulation (EU) No 1380/2013, Article 16(1) (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX%3A32013R1380)

Hvert aðildarríki ákveður hvernig veiðiheimildum er úthlutað til útgerða sem sigla undir fána þeirra.

“Each Member State shall decide how the fishing opportunities that are allocated to it ... may be allocated to vessels flying its flag...” - Regulation (EU) No 1380/2013, Article 16(6) (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX%3A32013R1380)

Þegar veiðiheimildum er úthlutað eiga aðildarríki að nota gagnsæ og hlutlæg viðmið.

“When allocating the fishing opportunities available to them ... Member States shall use transparent and objective criteria...” - Regulation (EU) No 1380/2013, Article 17 (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX%3A32013R1380)

Útgerðarskip verður að vera með gilt veiðileyfi til þess að það fái að hagnýta veiðiheimildir.

“A Community fishing vessel may be used for commercial exploitation of living aquatic resources only if it has a valid fishing licence.” - Council Regulation (EC) No 1224/2009, Article 6(1) (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX%3A32009R1224)

Hvert aðildarríki gefur út, skipuleggur og afturkallar veiðileyfi.

“The flag Member State shall issue, manage and withdraw the fishing licence...” - Council Regulation (EC) No 1224/2009, Article 6(5) (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX%3A32009R1224)

Hvert aðildarríki skal tryggja að allar fiskiafurðir fari á markað eða til skráðra kaupenda eða vinnslu.

“Member States shall ensure that all fisheries products are first marketed or registered at an auction centre or to registered buyers or to producer organisations.” - Council Regulation (EC) No 1224/2009, Article 59(1) (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX%3A32009R1224)

Allur afli og afurðir skulu vera rekjanlegar í gegnum alla framleiðslu og dreifingu, frá veiði til sölu.

“All lots of fisheries and aquaculture products shall be traceable at all stages of production, processing and distribution, from catching or harvesting to retail stage.” - Council Regulation (EC) No 1224/2009, Article 58(1) (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX%3A32009R1224)

Við ráðum …

Heildarmagn veiðiheimilda fyrir tegund og svæði yrði ákveðið miðlægt innan sambandsins. Á nákvæmlega sama hátt og það er gert í dag milli landa. Það er ákveðin heildarveiðiheimild fyrir hvern stofn og þeirri veiðiheimild svo skipt á milli aðildarríkja sem hafa lögsögu á því svæði sem sá stofn er á. Veiðiheimildirnar eru ekki bara teknar af einhverjum útlendingum heldur hefur hvert aðildarríiki nær allt um það að segja hvernig þeim veiðiheimildum sem því er úthlutað er útdeilt.

Skilyrðin eru að skipin sem fá úthlutuðum veiðiheimildum verða að vera undir fána aðildarríkisins og úthlutunin verður að vera gangsæ og hlutlæg. Það verður að skrá veiði, votta löndun, skrá sölu og halda rekjanleika til verslanna. Þetta er nákvæmlega það kerfi sem útgerðin og stjórnmálaflokkar hennar hafa verið mótfallin að verði gert að íslenskum lögum.

Raunverulega spurningin

Getum við verið heiðarleg við okkur sjálf? Við óttumst, eðlilega, erlenda yfirtöku á sameiginlegum náttúruauðlindum. Líklega af því að við höfum þurft að glíma við íslensku stórútgerðina sem eru eins og útlendingar í eigin landi. Útgerðina sem er búin að leggja fjölmörg sjávarþorp í eyði. Útgerðina sem flutti Gugguna sem alltaf átti að vera gul. Útgerðina sem gerir upp í evrum.

Sú útgerð er hrædd við að þurfa að gangast undir alvöru eftirlit og rekjanleika af því að við vitum alveg af brottkastinu, ísprósentunni, skiptaverðinu og aflandsfélögunum. En einhverra hluta vegna gerist ekkert í því nema áróður um að “... skipin væru í erlendri eign og með erlendri áhöfn. Sjávarplássin á Íslandi myndu leggjast af og allur fiskur fluttur óunninn úr land.”

Ég, sem borgari þessa lands, vil breytingar á veiðistjórnunarkerfinu þannig að ákveðnum aðilum séu ekki gefinn aðgangur að sameiginlegri auðlind á hverju ári. Ég vil breytingar þannig að allur afli fari á markað þannig að sjómenn fái sinn sanngjarna hlut af verðmæti aflans. Ég vil breytingar þar sem hægt er að rekja afla frá sjó í búð, til þess að sjá hvort einhversstaðar á leiðinni sé verið að svindla á vigt.

Ég sé að þær breytingar rúmast innan regluverks ESB og skylda meira að segja góðan hluta þeirra breytinga. En ég sé líka hvernig er hægt að láta núverandi drasl kerfi virka áfram. Kerfið sem leggur einmitt sjávarpláss í eyði og flytur óslægðan afla í vinnslu erlendis. Það kerfi er íslensk uppfinning. Það voru engir vondir útlendingar sem bjuggu það kerfi til. Nema kannski Íslendingarnir sem fluttu gróðann í erlend skattaskjól.

Kerfið virkar svona …

… í grófum dráttum.

Heildarmagn veiðiheimilda er ákveðið miðlægt fyrir hvert svæði og tegund og veiðiheimildum skipt milli landa með tilliti til landfræðilegrar stöðu þeirra gagnvart þeim svæðum. Þær veiðiheimildir sem Ísland fær á þeim stofnum og svæðum sem Ísland hefur aðgang að útdeilir Ísland svo milli þeirra íslensku útgerða sem hafa verið skráðar sem slíkar samkvæmt íslenskum lögum. Svo lengi sem þau lög uppfylla skilyrði um gagnsæi og hlutlægni.

Á einfaldari hátt “... skipin væru skráð með íslenskum fána samkvæmt íslenskum lögum og með áhöfn sem uppfyllir skilyrði íslenskra laga. Sjávarplássin á Íslandi myndu vera háð því að Alþingi Íslendinga setji lög og reglur sem tryggja eftirfarandi skilyrði:

“When allocating the fishing opportunities available to them, as referred to in Article 16, Member States shall use transparent and objective criteria including those of an environmental, social and economic nature. The criteria to be used may include, inter alia, the impact of fishing on the environment, the history of compliance, the contribution to the local economy and historic catch levels.” — Regulation (EU) No 1380/2013, Article 17 (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX%3A32013R1380)

og

“Access to a fishery should be based on transparent and objective criteria including those of an environmental, social and economic nature. Member States should promote responsible fishing by providing incentives to those operators who fish in the least environmentally damaging way and who provide the greatest benefits for society.” — Regulation (EU) No 1380/2013, Recital 33 (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX%3A32013R1380)

ekki að

“... skipin væru í erlendri eign og með erlendri áhöfn. Sjávarplássin á Íslandi myndu leggjast af og allur fiskur fluttur óunninn úr land”

Hver getur heiðarlega sagt að núverandi fiskveiðistjórnunarkerfi, sem er alíslenskt, nái þessum markmiðum?

Framlag til nærsamfélagsins? Jú, vissulega eru sum nærsamfélög í betur sett hvað þetta varðar en önnur.

Hvað með að stuðla að mestum ágóða fyrir samfélagið? Aftur, fyrir sum samfélög er núverandi kerfi tvímælalaust mjög gott. Og í tilfelli margra, þangað til það var það ekki.

Ég skil vel að fólk vilji halda í það sem það hefur. Sjávarplássin sem misstu sitt eru orðin ansi mörg samt og hræðslan við sú þróun haldi áfram er skiljanleg. En gerendur í þeim leik eru Íslendingar. Allir sem einn. Íslendingar sem reyna nú að benda á einhverja óskilgreinda útlendinga sem ætla að gera það sama og þeir gerðu sjálfir. Það er afvegaleiðing þar sem þeir reyna að beina athyglinni frá sér yfir á ótilgreinda ógn.

Munum við geta vaðið í gegnum áróðurinn sem mun bergmála fram og til baka á næstu mánuðum og skoðað hvort það standi steinn yfir steini í þeim málflutningi? Ég efast um það, af gefinni reynslu. Því miður. Það er almennt séð of erfitt að lesa sig í gegnum lagatæknimál - og því miður eru þingmenn, sem eiga að kryfja sig í gegnum þvaðrið og komast að því hvernig hlutirnir virka - of lélegir í því. Áróðurinn er auðveldari en að sinna vinnunni. Það borgar líka betur á tímann.

En kannski. Fræðilega, er hægt að eiga í málefnalegri umræðu um þetta sem er grundvölluð á einhverju sem er haldbært. Þessi grein er tilraun til þess að útvega efni í þá umræðu. Tilraun til þess að skoða hvort skoðanir passi við lög eða ekki. Í þessu tilfelli þá er það óvéfengjanlega ósatt að það muni sjálfkrafa gerast að hér muni koma erlend skip með erlendar áhafnir og leggja sjávarplássin í eyði. Ef eitthvað, þá er núverandi alíslenskt kvótakerfi að ná þeim markmiðum nú þegar.

Höfundur er fyrrverandi þingmaður og nörd.