Menn sem murka lífið úr öndunum á Tjörninni

Sölumenn svartsýni

Samkvæmt Donald Trump Bandaríkjaforseta og skósveinum hans á samfélagsmiðlum ríkir umsátursástand í London vegna innflytjenda. Formaður breska popúlistaflokksins Reform, sem sækir hratt í sig veðrið, bætti um betur í útvarpsviðtali nýverið og kvað nýbúa „borða svani úr lystigörðum landsins“.

Síauknar vinsældir popúlista um heim allan hvíla á staðhæfingum þess efnis að veröldin sé á heljarþröm.

Svo mikillar óánægju gætir með samtímann að tveir af hverjum þremur hefðu heldur viljað fæðast árið 1975 en árið 2025 samkvæmt könnun markaðsrannsóknarfyrirtækisins Ipsos sem gerð var í þrjátíu löndum.

En er ástandið jafnslæmt og sölumenn svartsýni vilja vera láta?

Fjölgar dauðarefsing morðum?

Árið 1977 sýndi rannsókn fræðimannanna Palmer og Crandall fram á að morðtíðni í ríkjum Bandaríkjanna væri hærri þar sem dauðarefsing var leyfð en í ríkjum þar sem hún var bönnuð.

Sama ár sýndi rannsókn Kroner og Phillips fram á hið gagnstæða: að morðtíðni væri lægri í ríkjum þar sem dauðarefsing var leyfð.

Hvort heldur þú að sé hið rétta: að dauðarefsing fækki morðum eða fjölgi þeim?

Svarið er: Hvorugt.

Báðar rannsóknirnar voru skáldskapur félagssálfræðinga við Stanford háskóla í Bandaríkjunum.

Árið 1979 báru þeir gerviniðurstöðurnar undir tvo hópa. Í ljós kom að stuðningsmenn dauðarefsingar lögðu lítinn trúnað á niðurstöðuna sem benti til þess að dauðarefsing bæri ekki með sér fælingarmátt. Að sama skapi trúðu þeir, sem voru henni mótfallnir, ekki niðurstöðunni sem sýndi fram á lægri morðtíðni í ríkjum sem heimiluðu dauðarefsingu.

Tölfræðileg velmegun

Meðalaldur fer hækkandi. Við höfum aldrei verið eins heilbrigð. Ungbarnadauði, ofbeldi og fátækt eru á undanhaldi. Við lifum á tímum læknisþjónustu, verkjastillandi og Netflix. Tölfræðilega höfum við aldrei haft það jafngott.

Slík rök duga þó skammt. Því eins og rannsókn félagssálfræðinganna við Stanford háskóla sýnir erum við gjörn á að trúa einfaldlega því sem við viljum trúa óháð þeim upplýsingum sem liggja fyrir.

Aðferðafræði popúlistans

Það var ekki maður að drepa svan sem ég sá út um eldhúsgluggann minn heldur póstburðarmaðurinn að afhenda nágranna mínum nýjan kodda í svefnherbergið. Eða svo taldi ég – en kannski var ég blinduð af eigin lífssýn og sá einfaldlega það sem ég vildi sjá.

Rétt eins og hér á landi fara fram sveitarstjórnakosningar í Bretlandi í maí. Beggja vegna Norður-Atlantshafsins njóta popúlistar vinsælda í skoðanakönnunum; Reform í Bretlandi nýtur sögulegs fylgis og Miðflokkurinn mældist með tvo menn inni í borgarstjórn áður en frambjóðendur höfðu svo mikið sem verið útnefndir.

Aðferðafræði popúlistans virðist sú að mála veröldina nöprum dráttum og útmála sig sem bjargvætt hennar. Í ljósi velgengni slíkra afla freistast nú margir til að tileinka sér nálgun þeirra sem taka djúpt í árinni. Skemmst er að minnast orða formanns Sjálfstæðisflokksins sem líkti í lok síðasta árs Evrópu, er býr við einhverja mestu velmegun á jarðríki, við „brennandi hús“.

Það er okkur, grandalausum almúganum, síður en svo skaðlaust að kaupa þann bölmóð sem okkur er seldur.

„Líttu á mig. Ég er að deyja!“

Í bókinni „The Top Five Regrets of the Dying“ fjallar Bronnie Ware, ástralskur hjúkrunarfræðingur sem starfaði lengi á líknardeild, um samtöl sín við fólk á dánarbeðinum. Í bók Ware kemur fram að eftirsjá dauðvona fólks er nánast alltaf sú sama: Á dánarbeði eru flestir miður sín – jafnvel furðu lostnir – yfir að hafa ekki kunnað að meta lífið meðan þeir lifðu því.

Ware vitnar í Grace, „smávaxna konu með stórt hjarta“, sem segir: „Líttu á mig. Ég er að deyja! Deyja! Ég hef beðið öll þessi ár eftir því að verða frjáls en nú er það um seinan.“

Engar sannanir – en hvað með það?

Engar sannanir hafa fundist um svanaát í breskum lystigörðum, ekki frekar en fyrir fullyrðingum Donalds Trump um að innflytjendur í Bandaríkjunum legðu sér til munns hunda og ketti heimamanna.

Sú staðreynd gerir þó lítið til að létta okkur lund – því við trúum því sem við viljum trúa.

Hversu langt er þess að bíða að frambjóðandi til borgarstjórnar Reykjavíkur íþyngi okkur með sögusögnum um menn, sem murki lífið úr öndunum á Tjörninni, í von um pólitískan meðbyr?

Áður en við kaupum fullyrðingar sölumanna svartsýni er vert að hafa eftirfarandi í huga: Á meðan við veltum okkur upp úr meintri eymd samtímans, umkringd hagsæld og tækifærum sem forfeður okkar hefðu gapað yfir, líður lífið hjá og við hrópum, eins og smávaxna konan með stjóra hjartað: „Líttu á mig. Ég er að deyja!“