Gervi­greind í vinnugallann og fleiri spá­dómar fyrir 2026

Manstu eftir árinu 2023? Það var árið sem við sátum öll límd við skjáinn í hálfgerðu algleymi og báðum gervigreindina um að semja sonnettur um pylsur eða teikna mynd af páfanum í úlpu. Það var hughrifs tímabilið, tími hrifningar, óttablandinnar virðingar og smá geggjunar þar sem tæknin virtist vera leikfang sem gat allt en samt eiginlega ekki neitt sem skipti máli. En nú nálgast árið 2026 og töfrarnir eru að hverfa. Í staðinn erum við að fá eitthvað mun öflugra, en jafnframt mun hversdagslegra. Við erum að sigla inn í tíma þar sem gervigreindin hættir að vera skemmtikraftur og fer í vinnugallann. Sérfræðingar hjá Stanford og MIT kalla þetta „tímabil iðnvæðingarinnar“ þar sem spurningin er ekki lengur „Vá, getur hún gert þetta?“ heldur „Ókei, sýndu mér hvað þetta kostar. Sparar þetta tíma? Minnkar þetta áhættu?“. Þetta er árið sem gervigreindin verður jafn leiðinleg, nauðsynleg og sjálfsögð og rafmagn eða rennandi vatn.

Frá spjalli yfir í stafrænan fulltrúa

Hingað til höfum við verið að spjalla við gervigreindina. Það er eins og að vera með ofurkláran vin sem les alfræðiorðabókina og gerir ekkert nema svara spurningum. Árið 2026 verður tæknileg stökkbreyting þar sem tungumálalíkön þróast yfir í aðgerðalíkön eða það sem kallað er „Large Action Models“. Breytingin er einföld en róttæk. Í dag gúgglar þú hvernig á að bóka flug til Tenerife og færð lista af bláum hlekkjum sem þú þarft sjálfur að vinna úr. Árið 2026 segir þú stafræna fulltrúanum þínum að bóka ódýrasta flugið til Tenerife í júní, helst gluggasæti, og nota fyrirtækjakortið. Fulltrúinn fer inn á vefsíðurnar, fyllir út formin, notar kortið og sendir þér miðann. Gartner spáir því að hefðbundin leitarvélaumferð muni dragast saman um fjórðung árið 2026 vegna þessa. Þetta þýðir endalok leitarvélabestunar eins og við þekkjum hana og upphaf nýrrar baráttu um að verða valin af stafrænum fulltrúum.

En þetta snýst ekki bara um flugmiða. Íslenska sprotafyrirtækið Raxiom hefur þegar þróað Jónsbók, gervigreind sem er sérhönnuð fyrir lögmenn. Hún er dæmi um það sem koma skal: Sérhæfð gervigreind sem kann eitt fag upp á tíu og vinnur innan öruggs ramma, í staðinn fyrir að kunna lítið í öllu og bulla inn á milli. Stóra baráttan verður því ekki tæknileg heldur snýst hún um traust. Þorum við að treysta tölvunni fyrir kreditkortinu? Svarið mun ráðast af því hversu vel okkur tekst að byggja upp eftirlitskerfi sem tryggja að stafræni fulltrúinn hlaupi ekki af sér hornin.

Þegar tölvan fékk augu

Einn fallegasti vinkillinn á þessari þróun er hvernig gervigreindin er farin að opna heiminn fyrir þeim sem sjá illa eða ekki neitt. Þessi þróun heldur áfram af krafti og með tilkomu tækni sem skilur hljóð, mynd og texta samtímis er tölvan farin að skilja umhverfið, ekki bara lesa upp úr því. Fyrir blindan einstakling á Íslandi þýðir þetta að hann getur sett á sig gleraugu sem sjá umhverfið og lýsa því í rauntíma með mikilli nákvæmni. Gleraugun segja honum að framundan séu vegaframkvæmdir, að strætó númer eitt sé að nálgast eða að vinur hans sé að veifa

honum hinum megin við götuna. Tæknin hættir að vera hindrun og verður brú, þar sem skilningarvit vélarinnar bæta upp fyrir skerðingu mannsins. Þetta er dæmi um gervigreind í sinni tærustu og fegurstu mynd, þar sem hún eykur sjálfstæði fólks í stað þess að gera það óþarft.

Vélmenni sem kosta svipað og notaður smábíll

Ef við færum okkur úr hugbúnaði yfir í vélbúnað verður stóra breytingin árið 2026 verðmiðinn á vélmennum. Við höfum lengi séð myndbönd af Boston Dynamics vélmennum sem kosta á við einbýlishús, en nú er Kína að gera það sama við vélmenni sem þeir gerðu við rafbíla og sólarsellur: Fjöldaframleiða þau og pressa verðið niður með markvissri iðnaðarstefnu. Kínverskir framleiðendur á borð við Unitree eru búnir að þrýsta verðinu á mannlegum vélmennum niður í um sex þúsund dollara, sem er ódýrara en notaður Toyota Yaris.

Samfara verðlækkuninni erum við að sjá nýja nálgun í forritun sem kallast „Vibe Coding“ eða herminám. Í stað þess að forrita vélmenni með flóknum kóða getur bakari í Reykjavík sýnt vélmenninu hvernig á að raða snúðum á plötu og vélmennið hermir eftir hreyfingunum. Þetta lækkar þröskuldinn gífurlega fyrir lítil fyrirtæki að vélmenna væða sig. Það er þó ólíklegt að vélmenni brjóti saman þvottinn hjá þér árið 2026. Heimilið þitt er of mikið völundarhús, fullt af leikföngum, þröskuldum og óvæntum hindrunum sem vélmennin ráða illa við. Aftur á móti munu þau byrja að sjást í þúsundatali í verksmiðjum og á lagerum þar sem umhverfið er skipulagt. Heimilið þarf að bíða, en verksmiðjugólfið er að breytast varanlega.

Kalt stríð í tölvuheimum

Árið 2026 verður árið sem gervigreindin hættir að vera bara tækni og verður þjóðaröryggismál. Við erum að sjá myndun tveggja fylkinga í nýju köldu stríði. Bandaríkin og bandamenn þeirra annars vegar, og Kína hins vegar. Baráttan snýst ekki um landsvæði heldur tölvukubba. Bandaríkin reyna að loka á aðgang Kína að bestu kubbunum, en Kína svarar með því að dæla stjarnfræðilegum fjárhæðum í eigin framleiðslu. Þetta hefur áhrif á allt frá verði á raftækjum til öryggismála. Það er ekki lengur bara spurt hvaða gervigreind er best, heldur hvaðan hún kemur og hver stjórnar henni.

Þetta skapar tvö aðskilin tæknivistkerfi. Bandaríska heiminn og Kínverska heiminn. Fyrir Ísland er þetta flókin staða. Eru gögnin þín örugg í kínverskum skýjum? Þurfum við að velja dýrari, vestræna lausn af öryggisástæðum? Hugtakið „Fullveldis-gervigreind“ eða Sovereign AI verður hávært árið 2026. Þjóðir munu átta sig á því að það að treysta á módel sem er þjálfað í Kaliforníu til að túlka íslensk lög og menningu er veikleiki. Við þurfum okkar eigin stafræna heila til að tryggja að íslenskan og íslenskur veruleiki hverfi ekki í algóritmunum.

Orkuþorstinn og íslenska klemman

Hér kemur svo blákaldi veruleikinn sem fáir tala um: Gervigreindin er svöng. Hún borðar rafmagn í morgunmat, hádegismat og kvöldmat. Spár Alþjóðaorkumálastofnunarinnar gera ráð fyrir að orkunotkun gagnavera árið 2026 verði um 1.000 teravattstundir, sem jafngildir heildarorkunotkun Japans. Tæknirisarnir eru farnir að kaupa kjarnorkuver og byggja eigin orkuinnviði einfaldlega til að halda ljósunum kveiktum á netþjónunum.

Fyrir Ísland er þetta stærsta pólitíska spurningin. Við sitjum á gullnámu af grænni orku, en við eigum ekki nóg af henni fyrir alla. Við stöndum frammi fyrir hörðu vali. Eigum við að selja orkuna til gagnavera sem knýja gervigreind framtíðarinnar, eða forgangsraða heimilum og hefðbundnum iðnaði? Rafmagn er ekki lengur sjálfsagður hlutur og við gætum séð aukna umræðu um orkuverð og forgangsröðun sem hefur bein áhrif á pyngju heimila og fyrirtækja. Þetta er ekki lengur tæknilegt vandamál, heldur pólitísk jarðsprengja.

Ósýnilega byltingin í heilbrigðiskerfinu

Mikið hefur verið rætt um að gervigreind muni leysa lækna af hólmi, en það var misskilningur. Árið 2026 sjáum við byltinguna gerast í bakherberginu með tækni sem kallast „Ambient Clinical Intelligence“. Þetta eru kerfi sem hlusta á samtalið milli læknis og sjúklings og skrifa sjúkraskrána, lyfseðilinn og tilvísunina sjálfkrafa. Læknirinn þarf bara að kvitta. Þetta minnkar tölvutíma lækna og eykur mannlega tímann með sjúklingnum. Á sama tíma er skapandi líffræði að stytta þróunartíma lyfja úr árum í mánuði með verkfærum eins og AlphaFold. Við munum sjá flóðbylgju af mögulegum lyfjum í pípunum, en það er vert að muna að þótt tölvan finni lyfið hratt taka klínískar rannsóknir á mönnum ennþá sinn tíma.

Menntun: Endalok ritgerðarinnar

Í menntakerfinu erum við loksins hætt að berjast gegn gervigreind og farin að nota hana. Gamla módelið, að lesa bók og skrifa ritgerð, er dauðadæmt þegar tölvan getur skrifað A+ ritgerð á hálfri mínútu. Í staðinn sjáum við uppgang stafrænna einkakennara sem laga sig að hverjum nemanda. Ef barnið skilur ekki stærðfræðidæmið gefur tölvan ekki bara svarið, heldur leiðir barnið áfram með spurningum. Áskorunin fyrir okkur Íslendinga er að tryggja að íslenska sé tungumál þessara kennara, svo enskan valti ekki yfir hugsunarhátt næstu kynslóðar.

Babelsturninn fellur í heita pottinum

Ein léttasta en jafnframt áhugaverðasta breytingin gæti orðið tungumálabyltingin. Rauntímaþýðingar í heyrnartólum og símum eru orðnar svo góðar að tungumálamúrar eru að hverfa. Hvað gerist í íslenskum sundlaugum þegar ferðamennirnir skilja allt sem við segjum í pottinum? Íslenskan hættir að vera „leynimál“ þjóðarinnar. Þetta opnar heiminn fyrir okkur, en minnir okkur líka á að við erum hluti af stærri heild, hvort sem okkur líkar betur eða verr.

Hið mannlega sem lúxusvara

Kannski er áhugaverðasta breytingin árið 2026 hvorki tæknileg né pólitísk, heldur félagsleg. Í heimi þar sem gervigreind getur framleitt endalaust magn af efni, texta og myndum, verður hið mannlega skyndilega lúxusvara. Við erum að sjá upprisu „Certified Human“ stimpilsins. Rétt eins og við borgum aukalega fyrir lífrænt ræktaða tómata í dag, munum við sjá fólk borga yfirverð fyrir þjónustu og efni sem er gervigreindar-frítt. Það verður stöðutákn að fá handskrifað bréf, lesa grein eftir lifandi blaðamann eða tala við raunverulega manneskju í þjónustuveri. Tæknin eins og C2PA mun gera okkur kleift að staðfesta uppruna efnis, svo við vitum hvenær mynd er tekin af ljósmyndara og hvenær hún er búin til af vél.

Framtíðarsýn: Nýtt hlutverk mannsins

Árið 2026 er ekki árið sem vélmennin taka yfir. Það er árið sem tæknin verður leiðinleg, hversdagsleg og nauðsynleg. Við hættum að stara á skjáinn í undrun yfir töfrunum og byrjum að nota tæknina til að kaupa okkur það dýrmætasta sem til er: Tíma. Tíma til að vera mennsk, til að hugsa gagnrýnið og til að tengjast öðrum. Framtíðin snýst ekki um að keppa við vélarnar, heldur að stjórna þeim og muna að verðmætin liggja í því sem tölvan getur ekki gert. Við bjuggum til tæknina til að vinna vinnuna okkar, en nú erum við tilbúin að borga yfirverð til að sleppa við hana. Kannski verður mesta lúxusvara framtíðarinnar ekki nýjasta tæknin, heldur stundirnar þar sem við slökkvum á henni. Árið 2026 markar upphafið að nýjum kafla þar sem við hættum að vera neytendur tækninnar og verðum stjórnendur hennar, með blinda manninn sem leiðarljós; tæknin er ekki markmiðið, heldur brúin að betra lífi.

Velkomin á árið 2026. Engir töfrar, bara vinna og meiri tími til að vera manneskja.

Höfundur er ráðgjafi í nýsköpun og gervigreind.