Stríðið í Úkraínu veldur óumdeilanlega miklum skaða víða um Rússland. Langdrægar árásir Úkraínumanna inn á rússneskt landsvæði hafa aukið mannfall meðal óbreyttra borgara, raskað netverslun – mikilvægri atvinnugrein í jafn víðfeðmu landi og Rússlandi – og leitt til bensínskorts. Rússneskt efnahagslíf ber þungar byrðar af umfangsmiklum stríðsrekstri og glímir nú við lítinn hagvöxt og mikla verðbólgu. Í maí dró hinn kunni rússneski bankamaður Andrey Klepach ekkert undan í ræðu sem birt var á netinu: Rússland væri „að dragast aftur úr. Við erum að tapa hinni [alþjóðlegu] tæknilegu og efnahagslegu samkeppni.“ Að sumu leyti, bætti hann við, „erum við að tapa henni fyrir Úkraínu“. Í ágúst rak ríkisrekni þróunarbankinn hann úr starfi fyrir þá ótryggð sem fólst í ummælunum. Á sama tíma leitar fjármagn hljóðlega úr landi og innstæður hverfa af bankareikningum.
Ekkert af þessu eru góð tíðindi fyrir Vladimír Pútín Rússlandsforseta. Eftir meira en fjögur og hálft ár af stríði hefur Rússlandi ekki tekist að breyta hernaðarlegum fórnum sínum í Úkraínu í umtalsverðan árangur á vígvellinum. En þótt Pútín hafi enga sigra fram að færa fyrir rússnesku þjóðina stendur pólitísk staða hans ekki á neinum brauðfótum. Ein túlkun á nýlegri heimsókn Johns Ratcliffe, forstjóra CIA, til Moskvu er sú að tilgangurinn hafi meðal annars verið að sannfæra Pútín um að tilgangslaust væri að halda stríðinu áfram. Hafi Ratcliffe talið sig geta fengið Pútín til að láta af stríðsrekstrinum var það óskhyggja. Stríðið er ekki að færast nær niðurstöðu heldur stigmagnast. Það hefur hvorki rekið Pútín inn í pólitíska né hernaðarlega blindgötu og það væri glapræði að gera ráð fyrir rússneskum tilslökunum eða samkomulagi um frið á næstunni.
Stríðið, sem Pútín hóf í þeirri trú að sigur yrði bæði skjótur og afgerandi, var engin tilviljun. Ákvörðunin um innrásina spratt úr því stjórnmálakerfi sem Pútín hefur sjálfur mótað – kerfi sem stríðið hefur hert fremur en umbreytt. Þingkosningarnar, sem hefjast 18. september, munu vafalaust gefa til kynna nánast algjöran stuðning við Pútín. Raunveruleikinn er vitaskuld flóknari. En fyrir þá sem fylgjast með Rússlandi utan frá skiptir mestu til að skilja pútínismann innri samkvæmni hans, en ekki bilið milli sviðsettrar ásýndar stjórnvalda og raunverulegra viðhorfa almennings. Daglegar breytingar á víglínunni í Úkraínu og opinber merki um óánægju heima fyrir eru ekki meðal helstu áhyggjuefna Pútíns. Þrátt fyrir allan kostnaðinn hefur stríðið styrkt pútínismann og fléttast inn í sjálfan vef rússneska ríkisins.
Fyrir Pútín snýst vald ávallt um að hafa stjórnina í sínum höndum
Þeir sem fylgjast náið með þróun mála í Rússlandi hafa skiljanlega mikinn áhuga á hugsanlegum breytingum innanlands – skyndilegri ólgu, kosningum eða sérstaklega mannskæðri árás Úkraínumanna. Frá því að stríðið hófst hafa Bandaríkin og Evrópa vænst þess að sívaxandi kostnaður þess myndi íþyngja Pútín og jafnvel ógna stöðu hans. Samt hefur furðu lítið borið á pólitískri ólgu allan stríðstímann. Nokkurra vikna ótti og ringulreið fylgdu í kjölfar innrásarinnar í Úkraínu, en eftir það sættu Rússar sig að mestu við stríðið. Uppreisn Jevgení Prígósjín, leiðtoga Wagner-málaliðahópsins, árið 2023 leiddi ekki til byltingar heldur ótímabærs dauða hans sjálfs. Að því marki sem hægt er að treysta skoðanakönnunum í Rússlandi nýtur Pútín langtum meiri vinsælda en Friedrich Merz Þýskalandskanslari, Emmanuel Macron Frakklandsforseti eða Donald Trump Bandaríkjaforseti í sínum löndum.
Stríðið er ekki að færast nær niðurstöðu heldur stigmagnast. Það hefur hvorki rekið Pútín inn í pólitíska né hernaðarlega blindgötu og það væri glapræði að gera ráð fyrir rússneskum tilslökunum eða samkomulagi um frið á næstunni.
Í aðdraganda þingkosninganna hefur Kreml bannað stjórnmálaflokknum Yabloko, sem lagst hefur gegn stríðinu, að taka þátt rétt í þann mund sem fylgi hans tók að aukast. Þá hefur Lev Shlosberg, stjórnmálamaður sem einnig hefur barist gegn stríðinu, verið dæmdur í ellefu ára fangelsi. Slík kúgun er orðin hversdagsleg í Rússlandi Pútíns; hún er hluti af venjubundinni starfsemi stjórnkerfis sem fyrir löngu gerði út af við raunverulega samkeppni ólíkra stjórnmálahugmynda og flokka. Flokkspólitík hefur ekki aðeins nánast horfið úr Rússlandi án mikilla sýnilegra mótmæla heldur er þar engin eiginleg friðarhreyfing sem mótmælir stríðinu. Margir Rússar kunna að telja að stjórn Pútíns beri hag almennings lítið fyrir brjósti, sem gæti meðal annars skýrt fjármagnsflóttann úr landinu, en jafnframt er stjórnkerfið tekið sem óumbreytanleg staðreynd – fjarlægt afl sem utanaðkomandi áhrif ná ekki til.
Áður en stríðið hófst hafði Pútín varið áratugum í að loka þeim leiðum sem stjórnarandstaðan og pólitísk starfsemi óháð ríkinu gátu nýtt sér til áhrifa. Tvær samofnar tilhneigingar hafa einkennt aldarfjórðung hans við völd: stöðug samþjöppun valds í hans höndum og síaukin hervæðing Rússlands. Pútín, sem varð forseti árið 2000, gat í fyrstu birst í mörgum hlutverkum í senn: sem nútímavæðingarsinni, umbótamaður og sterkur leiðtogi. En hvernig sem hann kaus að skilgreina leiðtogahlutverk sitt hafði hann næmt auga fyrir valdi – og fyrir Pútín snerist vald ávallt um að hafa stjórnina í sínum höndum. Frá upphafi jók hann jafnt og þétt ítök sín á ríkisvaldinu, fjölmiðlum og atvinnulífinu. Árið 2012, þegar hann var kjörinn forseti í þriðja sinn, hafði hann náð yfirráðum á öllum þessum þremur sviðum.
Stríðið gert að eðlilegu ástandi
Valdataka Pútíns var nátengd því að ryðja allri mótspyrnu úr vegi. Ferlið var hægfara en markvisst: hann náði yfirráðum yfir landsdekkandi sjónvarpsstöðvum, svipti héruð sem hugsanlega gátu staðið uppi í hárinu á Moskvu raunverulegu valdi, neyddi auðjöfra til að gefa pólitískan metnað sinn upp á bátinn og breytti öllum stjórnmálaflokkum í innantómar skeljar. Auðjöfrarnir, sviptir pólitískum áhrifum, urðu í reynd auðugir lénsmenn hans. Langvinn barátta gegn þekktasta gagnrýnanda stjórnarinnar, stjórnarandstæðingnum Alexei Navalní, náði hámarki þegar Navalní lést í haldi árið 2024. Eftir 2022 flúðu flestir þeirra óháðu fjölmiðla sem enn störfuðu í Rússlandi úr landi, ásamt hundruðum þúsunda borgara sem voru andvígir stríðinu. Þeir gagnrýnendur sem eftir urðu í Rússlandi stóðu frammi fyrir hættu á ofsóknum. Nú er skortur á raunverulegri andstöðu einfaldlega orðinn eðlilegt ástand.
Pútín hefur nýtt vald sitt til að hervæða bæði ríkið og samfélagið og sú þróun hefur á móti styrkt enn frekar tök hans á völdum. Hann hefur varið gríðarlegu fé til varnarmála. Hann gerði minninguna um sigurinn í síðari heimsstyrjöldinni að einum af hornsteinum rússneskrar þjóðarvitundar og ýtti undir hervæðingu rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar. Þegar hann réðst inn í Úkraínu árið 2022 studdu Kirill patríarki og meirihluti klerkastéttar kirkjunnar aðgerðina opinberlega og af krafti. Áður hafði Pútín hrundið af stað fjölmörgum stríðum og hernaðaraðgerðum – í Tsjetsjeníu, Georgíu, Úkraínu átta árum áður og Sýrlandi. Hann hafði getað háð hvert stríðið á fætur öðru án þess að rússneskt samfélag þyrfti að laga sig að stríðsástandi. Stríð varð því Rússum kunnuglegt án þess að það ryddist með afgerandi hætti inn í daglegt líf þeirra. Allt frá upphafi forsetatíðar sinnar hafði Pútín lýst Rússlandi í hetjulegum búningi og sjálfum sér sem leiðtoganum sem endurreisti réttmæta stöðu landsins sem virt stórveldi. Eftir 2022 varð þessi hetjumynd af Rússlandi mun opinskárri og hernaðarlegri.
Pútín hefur nýtt vald sitt til að hervæða bæði ríkið og samfélagið og sú þróun hefur á móti styrkt enn frekar tök hans á völdum.
Með tímanum hafði Pútín háð röð stríða sem hægt var að draga upp sem að minnsta kosti að hluta til árangursrík, án þess að þau bitnuðu að ráði á lífskjörum Rússa eða öryggistilfinningu þeirra. Sú reynsla átti sinn þátt í því að Rússar hafa sætt sig við stríðið í Úkraínu, sem hefur staðið mun lengur en nokkurn óraði fyrir í upphafi. Undanfarin fjögur ár hefur eitt meginverkefni Kremlar verið að sannfæra Rússa um að stríðið sé allt annað en neyðarástand. Það sé nauðsynlegt ástand í ljósi hinna fjölmörgu óvina Rússlands – og réttlætanlegt vegna hlutverks og máttar landsins.
Pútín þarf ekki að vinna
Það eru þó sprungur í valdakerfi Pútíns. Undir yfirborðinu kraumar vaxandi óánægja með stríðið. Samkvæmt skoðanakönnunum Levada-stofnunarinnar frá 9. ágúst myndu margir Rússar fremur vilja friðarviðræður en áframhaldandi stríð. Sumir eigendur fyrirtækja og launafólk, einkum hjá litlum og meðalstórum fyrirtækjum, eru óánægðir með miklar skattahækkanir. Versni efnahagsástandið og stríðið varpi enn dekkri skugga á daglegt líf gæti þessi óánægja magnast. Enn sem komið er eru sprungurnar þó litlar. Gagnrýni Klepachs var hófstillt opinbert andóf gegn valdakerfi sem enn stendur sterkt. Pútín hefur bæði stofnanaleg og raunveruleg úrræði til að gera það sem honum sýnist. Og það sem hann vill umfram allt er að heyja stríð.
Kjarninn í stjórnarstefnu Pútíns er að beygja Úkraínu undir vald sitt og neyða Vesturlönd til að sætta sig við þá niðurstöðu. „Fyrr eða síðar mun Úkraína missa [vestur]héruð sín,“ spáði Pútín í ræðu til sjóhersins í júlí. Þetta var engin tilviljanakennd athugasemd. Hann átti við að örlögin hefðu ætlað Rússlandi yfirráð yfir austurhluta Úkraínu en Pólland, Ungverjaland og Rúmenía myndu taka til sín vesturhlutann; með tímanum myndi Úkraína hætta að vera til. Sú hugmynd að Úkraína ætti í raun ekki sjálfstæðan tilverurétt var meginstefið í ritgerð sem hann birti sjö mánuðum fyrir innrásina. Hann hefur hvorki mildast né dregið úr afstöðu sinni undanfarin fjögur ár. Þvert á móti hefur pútínisminn orðið róttækari eftir því sem staða hans hefur styrkst; stríðið er með mótsagnakenndum hætti ein af uppsprettum sjálfstrausts kerfisins.
Pútín, sem getur ekki ímyndað sér ósigur, finnur fyrir litlum þrýstingi til að veita eftirgjöf. Hernaðarlegir kostir hans eru ekki uppurnir og vel má vera að hann trúi í einlægni að sigur sé mögulegur. Hinn fjölmenni rússneski her hefur nægan mannafla til að halda úti langvinnum hernaði og framleiðslugetan er næg til að framleiða gríðarlegt magn eldflauga og dróna. Rússland hefur staðið af sér að tengslin við Evrópu og Bandaríkin hafi að verulegu leyti rofnað vegna viðskiptaþvingana og erfiðleika við ferðalög milli landa. Rússneskt efnahagslíf hefur goldið fyrir samskipti landsins við umheiminn sem hafa farið úr eðlilegum skorðum, einkum við Evrópu. En Rússar hafa engin pólitísk úrræði til að bregðast við óánægju sinni. Þeir eru áhorfendur að ákvarðanatöku sem ekki má sæta opinberri gagnrýni. Innan Kremlar eru miklar auðlindir Rússlands eign sem Pútín getur ráðstafað nánast án takmarkana. Þær gera honum kleift að umbuna vinum sínum, innræta rússnesku æskufólki hugmyndafræði sína og heyja stríð endalaust.
Pútínisminn lifir Pútín
Raunar kann Pútín að kjósa endalaust stríð, hversu ömurleg sem sú framtíðarsýn kann að hljóma, fremur en þær málamiðlanir sem óhjákvæmilega fylgdu friðarsamkomulagi sem jafngilti ekki uppgjöf Úkraínu. Þegar hann hitti sjóliða í júlí talaði hann eins og hann gæti vart séð fyrir sér veruleika handan stríðs: „Við ættum að hugsa saman um hvernig við getum varðveitt þennan [baráttuanda stríðstímans] til framtíðar,“ sagði hann. Það væri fráleitt af Rússlandi að hefja allsherjarstríð með hefðbundnum hernaði gegn Evrópuríkjum, en Moskva hefur hins vegar hert á óyfirlýstum fjölþátta hernaði sínum gegn Evrópu, meðal annars með skemmdarverkum. Sú staðreynd að stríðið hefur nú teygt sig inn á rússneskt landsvæði gæti jafnvel aukið stuðning við Pútín og ýtt undir þjóðerniskennda samstöðu um varnir landsins, einkum meðal þeirra Rússa sem hafa megna andúð á „Vesturlöndum“. Pútín hefur árum saman innrætt Rússum þá hugmynd að „hin sameinuðu Vesturlönd“ séu staðráðin í að vinna Rússlandi mein. Nú getur hann haldið því fram að sú sýn hans hafi reynst rétt.
Ráðamenn í Kreml geta sett birtingarmyndir hernaðarmáttar, jafnvel án sigurs, fram sem sönnun fyrir sjálfstæði Rússlands í alþjóðamálum – fullveldi, svo notað sé orðfæri Pútíns. Evrópa og Bandaríkin geta ekki sagt Rússlandi fyrir verkum. Þau geta hvorki hrakið rússneska herinn frá Úkraínu né breytt hagsmunamati Kremlar með efnahagslegum þrýstingi. Rússland á tímum Borís Jeltsíns hafði átt í erfiðleikum með að koma í veg fyrir stækkun Atlantshafsbandalagsins. Pútín, sem lítur á Jeltsín og Míkhaíl Gorbatsjov á undan honum sem veikburða leiðtoga, hefur ýtt undir hervæðingu til að tryggja að Rússland geti sagt nei við Evrópu og Bandaríkin. Áhersla Pútíns á að Rússland ráði sér sjálft endurspeglar ekki aðeins persónulega afstöðu hans. Hún er ein af meginstoðum stuðningsins við hann heima fyrir.
Því oftar sem Rússlandi er lýst sem ríki umkringdu fjandsamlegum óvinum, þeim mun meira hallast borgarar landsins að einræðisherra sem hefur tröllatrú á beitingu valds.
Þrátt fyrir að standa í stafni hjá vel fjármögnuðu hernaðar- og iðnaðarveldi er Pútín enginn sérstakur strategískur snillingur í hernaðarlegri eða pólitískri stefnumótun. Utanríkisstefna hans skortir hins vegar dýpt og festu. honum gengur illa að beita þvingunum og sannfæringarkrafti með samræmdum hætti og enn verr að byggja upp tengsl við önnur ríki sem njóta varanlegs trausts og lögmætis. Fall Nicolás Maduro skildi Rússland eftir með lítil áhrif í Venesúela. Brotthvarf sýrlenska einræðisherrans Bashars al-Assads varð til þess að stjórnvöld í Damaskus drógu úr hernaðarlegri viðveru Rússa við austanvert Miðjarðarhaf. Áhrifamáttur Rússlands fer dvínandi í Mið-Asíu, Moldóvu, Aserbaídsjan og nú síðast Armeníu – þó ekki í Georgíu – og Rússland hefur keypt sér sjálfstæði frá Evrópu og Bandaríkjunum því verði að verða enn háðara Kína. Það er áhættusamt veðmál.
Hvergi blasir hin veikburða rússneskra utanríkisstefna þó skýrar við en í Úkraínu. Rússland er órafjarri þeim sigri sem Pútín sá fyrir sér í febrúar 2022 – að ná yfirráðum yfir öllu landsvæði Úkraínu og allri þjóðinni. Pútín getur valdið verulegri eyðileggingu í Úkraínu og hugsanlega komið á vopnahléi sem hann getur sætt sig við, en hann getur ekki lagt Úkraínu undir sig. Og Úkraína sem ekki hefur verið sigruð mun áfram verða varanleg hernaðarleg og pólitísk áskorun fyrir Rússland, hvort sem það verður með áframhaldandi baráttu eða með því að halda á lofti minningunni um hörmungar rússnesku innrásarinnar. Pútín gerir líklega ráð fyrir að Evrópa þreytist á að styðja Úkraínu. En síðustu fjögur og hálft ár hefur þróunin verið mjög skýr í hina áttina. Því meiri þjáningum sem Rússland veldur óbreyttum borgurum í Úkraínu, þeim mun meira fjárfestir Evrópa í vörnum Úkraínu – og sínum eigin.
Engin þessara áskorana er þó óviðráðanleg fyrir Pútín. Hvort stjórnvöld geri mistök eða gæti að hversdagslegum hagsmunum Rússa er aukaatriði í samanburði við meginmarkmið Pútíns, sem er að styrkja ríkisvaldið. Þversögn pútínismans er sú að jafnvel meðalmennska þegar kemur að pólitískri- og hernaðarlegri strategíu getur lengt líftíma stjórnkerfisins – ef ekki um ókomna tíð, þá að minnsta kosti um langa hríð. Því oftar sem Rússlandi er lýst sem ríki umkringdu fjandsamlegum óvinum, þeim mun meira hallast borgarar landsins að einræðisherra sem hefur tröllatrú á beitingu valds.
Endalaust stríð
Þegar sérfræðingar velta fyrir sér styrk stjórnar Pútíns leyfa þeir sér stundum að dreyma um eftirmann sem yrði auðveldari viðureignar. Kreml hefur vafalaust gert áætlanir um valdaskipti en getur ekki tryggt að þær verði að veruleika þegar Pútín deyr eða hverfur frá völdum. Pútínisminn stendur þó tiltölulega vel að vígi til að lifa stofnanda sinn. Stjórnarandstöðuhreyfingar og byltingar krefjast skipulags. (Skipulagshæfileikar voru einn helsti styrkur Vladimírs Lenín og hjálpuðu honum að leiða einu árangursríku byltinguna sem átti upptök sín meðal almennings). Ómótuð óánægja almennings þarf að takast á við hið umfangsmikla öryggiskerfi sem Pútín og bandamenn hans hafa yfir að ráða. Eftirmanni Pútíns sem héldi þessum stjórntækjum í sínum höndum yrði erfitt að steypa af stóli, jafnvel þótt hann gæti ekki erft þá ímynd og áru sem Pútín hefur byggt upp í kringum sig.
Stefnusmiðir í Bandaríkjunum og Evrópu verða að horfast í augu við að Pútín mun halda stríðsrekstrinum áfram. Efnahagslíf sem á erfitt uppdráttar og efasemdir meðal almennings eru aukaatriði í stóru myndinni. Þær aðstæður sem hafa gert þetta langvinna stríð mögulegt eru nú orðnar nánast eðlilegur hluti af samskiptum Rússlands við Evrópu, mótandi afl sem verður ákaflega erfitt, ef ekki ómögulegt, að uppræta. Pútín hefur lifað af fjölmargar kreppur: stríðin í Tsjetsjeníu undir lok tíunda áratugar og fyrsta áratug þessarar aldar; sökk Kursk-kafbátsins árið 2000 (sem lét hann líta út fyrir að vera bæði vanhæfur og hjálparvana); fjölmargar stórfelldar hryðjuverkaárásir; fjármálahrunið 2007–2008; og uppreisn Prígósjíns, svo nokkur dæmi séu nefnd. Færa má rök fyrir því að stærstan hluta langrar valdatíðar Pútíns hafi meirihluti rússnesku elítunnar ekki hlýtt ráðamönnum í Kreml vegna djúpstæðrar hollustu eða hugmyndafræðilegrar samstöðu. Hún hefur gert það vegna tækifærismennsku. Og í vaxandi mæli hlýðir hún nú af ótta.
Stjórnkerfi Pútíns veitir honum frelsi til að gera það sem hann vill og arfleifð hans verður ekki lengur skilin frá stríðinu. Bæði Pútín og Rússland hafa búið sig undir langvinnt stríð.
Pútín er reiðubúinn að halda þessu stríði áfram árum saman. Það er ekki vegna þess að ráðgjafar hans lofi honum skjótum sigri, þótt vel megi vera að þeir geri það. Stríðið er orðið innbyggt í pútínismann, rétt eins og pútínisminn er orðinn innbyggður í stríðið. Stjórnkerfi hans veitir honum frelsi til að gera það sem hann vill og arfleifð hans verður ekki lengur skilin frá stríðinu. Bæði Pútín og Rússland hafa búið sig undir langvinnt stríð.
Lausleg þýðing á grein sem birtist á vefsíðu tímaritsins Foreign Affairs mánudaginn 14. september síðastliðinn.
Höfundar greinarinnar eru Michael Kimmage, framkvæmdastjóri Kennan-hugveitunnar, og höfundur bókarinnar Collisions: The Origins of the War in Ukraine and the New Global Instability, og Maria Lipman, gestafræðimaður í alþjóðastjórnmálum við Northwestern-háskólann, en hún sérfræðingur í rússneskum stjórnmálum og hefur birt reglulega greinar í Foreign Affairs.
