DARVO: Sálfélags­legur glund­roði

Nær allir þolendur ofbeldis tala um mikilvægi þess að umhverfið trúi þeim þegar þeir stíga fram með sársauka sinn. Með umhverfi er átt við samfélagið í heild sinni sem og aðstandendur í nærumhverfi. Á Íslandi, líkt og annarsstaðar virðist vera ákveðin staðreyndarfælni þegar kemur að tölfræði tengdri ofbeldi. Í villta vestri samfélagsmiðlanna eru voðaverk oft eignuð tómarúmi eða útlendingum sem illa finnast í rannsóknum. Þessi skaðlega geðþóttaskoðun og afvegaleiðing myndast oft vegna sjúklegrar ábyrðarfælni gerenda og getur birst í heiftugri aðför að þolendum. Þolendur eru þá gjarnan krafðir um að bera bæði ábyrgð og skömm gerenda sinna og geta í kjölfarið hlotið umtalsverðan sálrænan skaða af. Aðför þessi er til marks um DARVO sem er eitt af mikilvægustu hugtökunum til að skilja hvernig gerendur beita sálfræðilegri afvegaleiðingu og valdbeitingu þegar þeir eru kallaðir til ábyrgðar. Þetta er í grunninn varnar- og stjórnunaraðferð sem einkennist af sálfélagslegum glundroða sem m.a. gerendur ofbeldis nota þegar þeir eru gagnrýndir, staðnir að verki eða beðnir um að axla ábyrgð.

Sálfélagsleg forskeyti

Að skeyta orðinu „Sálfélagslegt“ fyrir framan allt og ekkert er svolítið í tísku núna þegar kemur að því að útskýra mannlega hegðun. Þegar við notum þetta orð erum við einfaldlega að tala um samspil hins félagslega og hins sálræna - hvernig félagslegt umhverfi, samskipti, menning og aðstæður hafa áhrif á líðan, hegðun, hugsun og tilfinningar einstaklings. Í stuttu máli erum við að tala um hvernig samfélag og samskipti móta sálræna líðan og um leið að ítreka að ekkert gerist í tómarúmi, hvorki gott né slæmt. Orðið er mikið notað í tengslum við: Öryggi, heilsu og svo áhættuþátti á borð við álag, útilokun, óvissu, einelti og ofbeldi.

Hvaðan kemur DARVO?

Hugtakið „DARVO“ kemur frá Jennifer J. Freyd sem er prófessor í sálfræði. Hún er hvað þekktust fyrir að hafa þróað og rannsakað lyklhugtök á borð við:

• Betrayal trauma/Áfallasvik - áföll sem gerast innan náinna sambanda. Þessi tegund svika á sér stað þegar manneskja sem þú treystir eða ert háð misbeitir þig eða skaðar. Hér er verið að tala um geranda sem er í yfirburðarstöðu þegar kemur að valdi eða trausti gagnvart þolanda sínum, t.d þegar yfirmaður beitir undirmann sinn kynferðislegu obeldi.
• Institutional betrayal/ Stofnanasvik - þegar stofnanir bregðast þolendum. Þessi gerð svika gerist þegar stofnun sem einstaklingur heyrir undir eða treystir bregðst honum og veldur skaða með því að vernda geranda, t.d.þegar kaþólska kirkjan hylmdi yfir með barnaníðunum víðsvegar um heiminn.
• Betrayal blindness/Svikablinda - ómeðvituð eða meðvituð blinda gagnvart svikum sem verndar gerendur og kerfi/stofnanir. Þetta birtist helst í áframhaldandi tryggð aðstandenda/samfélagins við sambönd/kerfi/stofnanir sem þau upplifa sig háða. Svikablindu er lýst sem ákveðnu “Aðlögunareinkenni” sem kemur alltaf niður á þolendum og forðar gerendum frá ábyrgðartöku.
• Institutional courage/Stofnana hugrekki- siðferðislega rétt og gagnsæ viðbrögð stofnana sem verndar þolendur og byggir upp straust.
• Disclosure and response/Frásögn og viðbragð - áhrif frásagna og mikilvægi heilbrigðra viðbragða. Hvernig styðjandi viðbrögð aðstandenda/samfélagsins við erfiðum frásögnum þolenda hafa jákvæð áhrif á líðan og bata.
• DARVO – varnar- og stjórnunaraðferð gerenda. Gerandinn reynir að gera þann sem upplýsir um ofbeldið að “gerandanum” og sjálfan sig að “þolanda” Afvegaleiðingin felst í að hlutverkunum er snúið við og umhverfið sýnir minni hluttekningu með þolandanum. Þetta má m.a. rekja til úthaldsleysis umhverfisins gagnvart samtölum um tilvist og tíðni kynferðisbrota og hverjir það eru sem brjóta kynferðislega á öðrum hérlendis. Það virðist verða óþægilegt samtal til lengdar hjá staðreyndarfælinni þjóð.

Freyd kynnti DARVO fyrst í rannsóknum sínum á áfallum, valdbeitingu og svikum innan náinna sambanda og stofnana. Hún hefur skrifað um DARVO í samhengi við: heimilisofbeldi, kynferðisofbeldi, stofnanabundið ofbeldi og valdakerfi sem verndar gerendur. Freyd hefur einnig bent á að DARVO sé algengt í opinberum afneitunum, t.d. þegar valdamiklir einstaklingar eða stofnanir eru gagnrýndar fyrir misbeitingu valds eða ofbeldi.

Fyrir hvað stendur DARVO og hvernig birtist þessi aðferði í samskiptum?

DARVO er skammstöfun sem stendur fyrir:

• D – Deny (Neita)
• A – Attack (Ráðast á/Aðför)
• RVO – Reverse Victim and Offender (Snúa við hlutverkum geranda og þolanda)

Mikilvægt að taka fram að DARVO er ekki tilviljunarkennd eða aðstæðubundin hegðun heldur mynstur sem þjónar ákveðnum tilgangi. Það er að viðhalda völdum, stjórna frásögn/narratífu og þagga niður rödd þolanda.

1. Deny-Neita

Gerandinn gjarnan neitar staðreyndum og dregur minningar þolanda í efa. Algengt er að gerandi haldi fram að atburður/hegðun/samskipti hafi aldrei átt sér stað eða sé misskilningur. Þetta er dæmi um klassíska gaslýsingu sem gengur út á að grafa undan trúverðugleika þolanda og upplifun hans gagnvart eigin reynslu.

2. Attack-Ráðast á/Aðför

Á þessu stigi er athyglinni beint frá hegðun gerandans með því að ráðast gegn persónu eða viðbragði þolandans. Þetta er gert með því að gera lítið úr honum og reynslu hans og honum er gjarnan stillt upp sem engu betri eða jafnvel verri en gerandinn. Þolendur á þessu stigi eru oft vændir um ýgi, óstöðugleika eða óheiðarleika. Örvæntingafull viðbrögð þolanda eru notuð gegn honum og umhverfið tekur undir. Athyglin er á þessu stigi komin alfarið á viðbrögð þolanda í stað hegðunar geranda. Ringulreið ræður rikjum og þolandinn þjáist.

3. Reverse Victin and Offender - Snúa við hlutverkum þolanda og geranda.

Lokastigið er þegar gerandi staðsetur sjálfan sig kyrfilega í hlutverk þolanda og sökum úthaldsleysi umhverfisins fyrir sálfélagslegum óþægileika þá gengur það oftar en ekki upp. Þolandinn er því staðsettur á einhvern hátt sem sá sem deilir ábyrgð eða jafnvel sá sem ber alfarið ábyrð á skaða. Þetta er öflug aðferð til að rugla umhverfið, fá samúð og endurheimta stjórn á aðstæðum og frásögn. Gerandi notar gjarnan agressífar nálganir, stillir fólki upp við vegg og speglar ásakanir á fremur einfaldan hátt.

Af hverju er DARVO svona áhrifaríkt?

Freyd tengir DARVO við kenningar sínar um Betrayal trauma/Áfallasvik, þar sem þolendur eru oft háðir gerandanum sínum, s.s. í nánum samböndum, hjónaböndum, fjölskyldu eða í gegnum vinnu. Í slíkum aðstæðum er oft auðvelt að rugla þolanda, snúa umhverfinu gegn honum og það getur reynst erfitt fyrir þolendur að treysta eigin upplifinum. DARVO er valdbeitingartækni sem veldur skaða.

Hefur einhver náð að snúa upp á reynslu þína á þann hátt að þú upplifir að þú sért vandamálið? Hefur einhver náð að varpa ábyrgð sinni yfir á þig og fengið aðra með sér í lið?

Ef svo er gæti verið tími til kominn að leita sér aðstoðar.

Höfundur er ráðgjafi hjá Sálfræðingunum.