Læsi er sam­eigin­leg á­byrgð og fjár­festing til fram­tíðar

Læsi er ein af grundvallarforsendum þess að geta tekið virkan þátt í námi og samfélagi. Það snýst um miklu meira en að geta lesið orð á blaði. Læsi felur í sér að skilja, túlka, leggja mat á og nýta upplýsingar  og hefur áhrif á nám, sjálfstæði, sjálfsmynd og möguleika einstaklinga til framtíðar. 

Á degi læsis er því tilefni til að minna okkur á að ábyrgðin er sameiginleg. Skólar gegna lykilhlutverki, en þeir geta ekki einir byggt upp öflugt læsi og lestrarmenningu. Þar þurfa skólar, heimili, stjórnvöld og samfélagið allt að vinna saman.

Góð lestrarkennsla byggir á faglegri þekkingu

Góð lestrarkennsla verður ekki til af tilviljun. Hún þarf að byggja á faglegri þekkingu og gagnreyndum aðferðum. Kennarar þurfa að hafa þekkingu á þróun læsis, fylgjast markvisst með framförum nemenda og geta brugðist snemma við þegar vísbendingar koma fram um að barn þurfi aukinn stuðning. 

Við þurfum að leggja áherslu á snemmtæka íhlutun, en jafnframt muna að stuðningsþörf hverfur ekki við ákveðinn aldur. Börn og ungmenni þurfa að geta fengið markvissan stuðning við lestur og lesskilning á öllum stigum skólagöngunnar. 

Skimanir, stöðumat og próf geta verið mikilvæg verkfæri, en mælingar einar og sér bæta ekki læsi. Það sem skiptir máli er hvað við gerum með niðurstöðurnar. Þær þurfa að leiða til markvissrar kennslu, viðeigandi íhlutunar og eftirfylgni. 

Sérkennarar gegna lykilhlutverki

Þar er mikilvægt að sérfræðiþekking sérkennara sé nýtt. 

Sérkennarar búa yfir sérhæfðri þekkingu á námi og kennslu barna með fjölbreyttar námsþarfir. Þeir gegna mikilvægu hlutverki við mat á stöðu nemenda, snemmtæka íhlutun, skipulagningu kennslu og sérhæfðan stuðning við börn sem glíma við lestrar- og námserfiðleika. 

En sérkennarinn á ekki að vera síðasta úrræðið þegar allt annað hefur verið reynt. 

Sérfræðiþekking sérkennara þarf að vera hluti af skólastarfinu frá upphafi. Öflugasta starfið verður þegar almennir kennarar og sérkennarar vinna saman, rýna í stöðu nemenda, skipuleggja kennslu og bregðast við áður en tímabundinn vandi verður að langvarandi námsvanda. 

Til þess þurfa skólar að hafa aðgang að sérkennurum og þeim þarf að gefast raunverulegt svigrúm til faglegs starfs. Ef við ætlum að tala af alvöru um snemmtæka íhlutun, inngildandi skólastarf og nám við hæfi hvers og eins verður sérfræðiþekking að fylgja þeim markmiðum. 

Lestur á ekki aðeins heima í skólanum

Við þurfum líka að tala um ábyrgð okkar utan skólans. 

Skólinn ber ábyrgð á markvissri lestrarkennslu, en lestur má ekki verða eitthvað sem eingöngu fer fram innan veggja skólans. Heimilin gegna ómetanlegu hlutverki við að byggja upp jákvætt viðhorf barna til lesturs. 

Að lesa fyrir börn, lesa með þeim, ræða það sem lesið er, fara á bókasafnið og sýna sjálf áhuga á bókum og lestri eru einfaldar en mikilvægar leiðir foreldra til að styðja við læsi barna sinna. 

Og þetta á ekki aðeins við um yngstu börnin. 

Unglingar þurfa líka hvatningu. Þeir þurfa fyrirmyndir, tíma til lesturs og ekki síst aðgang að efni sem vekur áhuga þeirra. Við þurfum að varast að lestur verði í huga barna fyrst og fremst verkefni sem þau eiga að ljúka fyrir skólann. Lestur þarf líka að tengjast forvitni, áhuga, ánægju og upplifun. 

Þar skiptir gott samstarf heimila og skóla miklu máli. Læsi verður ekki eflt með einu lestrarátaki eða einni lestrarstund. Það byggist upp smám saman, með endurtekningu, hvatningu og sameiginlegri trú á mikilvægi lesturs. 

Börn þurfa bækur og bækur sem þau vilja lesa

Við getum hvatt börn til að lesa meira. Við getum sett okkur metnaðarfull markmið um læsi og lagt áherslu á bætta lestrarkennslu. En þá verðum við líka að tryggja börnum aðgang að fjölbreyttu og vönduðu lesefni. 

Barn sem á að verða lesandi þarf bækur.

Það þarf bækur fyrir barnið sem les allt sem það kemst yfir, en ekki síður fyrir barnið sem hefur enn ekki fundið bókina sem vekur áhuga þess. Við þurfum bækur fyrir byrjendur, vana lesendur, börn með lestrarerfiðleika og börn með ólík áhugasvið, tungumál og reynsluheim. 

Þess vegna vekja fyrirhugaðar skerðingar á fjármagni til bókaútgáfu áhyggjur. Á sama tíma og við leggjum ríka áherslu á að efla læsi barna og ungmenna verðum við að gæta þess að ákvarðanir um fjármagn vinni ekki gegn þeim markmiðum. 

Fjármagn til útgáfu íslenskra bóka fyrir börn og ungmenni er ekki munaður. Það er fjárfesting í læsi, íslenskri tungu og menningu. 

Það skýtur því skökku við að kalla eftir auknum lestri barna á sama tíma og dregið er úr stuðningi við þá sem skrifa, þýða og gefa út bækurnar sem við viljum að börnin lesi. 

Sameiginlegt verkefni okkar allra

Við vitum að staða læsis meðal íslenskra barna og ungmenna gefur tilefni til aðgerða. Niðurstöður rannsókna, meðal annars PISA, hafa sýnt að of stór hópur íslenskra ungmenna nær ekki nægilega góðum tökum á lesskilningi. Það eigum við að taka alvarlega  en svarið getur ekki eingöngu falist í fleiri mælingum. 

Við þurfum að fjárfesta í því sem gerist á milli mælinganna. 

Við þurfum vel menntaða kennara, öfluga sérkennara og aðra sérfræðinga innan skólanna. Við þurfum gagnreyndar kennsluaðferðir, snemmtækan og markvissan stuðning og nægt svigrúm til að mæta ólíkum þörfum nemenda. 

Við þurfum foreldra og heimili með okkur í liði.

Og við þurfum samfélag sem sýnir í verki  en ekki aðeins í orði , að lestur, bækur og íslensk tunga skipti máli.

Á degi læsis eigum við því ekki aðeins að spyrja hvernig við fáum börnin okkar til að lesa meira.

Við eigum líka að spyrja hvað við fullorðna fólkið ætlum að gera til að skapa þær aðstæður sem börnin þurfa til að verða læs.

Fjárfestum í kennurum. Fjárfestum í sérkennurum. Fjárfestum í bókum og námsefni. Fjárfestum í snemmtækum stuðningi.

Umfram allt skulum við fjárfesta í börnunum okkar.

Læsi er ekki verkefni eins dags. Það er sameiginleg ábyrgð og fjárfesting til framtíðar.

Höfundur er formaður Félags íslenskra sérkennara (FÍS).