Af hverju þarf þolandinn alltaf að færa sig?

Þegar rætt er um einelti í skólum beinist athyglin eðlilega að barninu sem verður fyrir því.

Hvernig líður því? Hvaða stuðning þarf það? Þarf það að tala við sálfræðing? Þarf að breyta aðstæðum þess, færa það milli hópa eða jafnvel láta það skipta um skóla?

Allt eru þetta mikilvægar spurningar.

En kannski gleymum við stundum annarri spurningu:

Hvað með þá sem valda eineltinu?

Það er eitthvað öfugsnúið við aðstæður þar sem barnið sem verður fyrir útskúfun, baktali eða einelti þarf sífellt að aðlagast afleiðingunum, á meðan þeir sem valda skaðanum geta haldið áfram sínu daglega lífi nánast óbreyttu.

Þolandinn fær stuðning.

Þolandinn fær ráðgjöf.

Þolandinn þarf að læra að takast á við aðstæðurnar.

Þolandinn þarf stundum að forðast ákveðna staði, hópa eða félagsstarf.

Og í verstu tilfellunum er það þolandinn sem þarf að breyta um umhverfi eða jafnvel skipta um skóla.

En hvar er ábyrgð þeirra sem sköpuðu vandann?

Einelti er líka flókið vegna þess að það gerist oft þar sem fullorðnir sjá það ekki.

Það getur átt sér stað í matsalnum, á göngunum, úti á skólalóð eða á öðrum stöðum þar sem kennarar og starfsfólk ná ekki alltaf að fylgjast með öllu sem gerist.

Stundum þarf ekki nema augnaráð, hvíslingu, að færa sig frá einhverjum eða skilja ákveðinn einstakling kerfisbundið út undan.

Utan frá getur allt litið eðlilega út.

Kennari getur séð hóp nemenda sitja saman í kennslustofu án þess að verða var við neitt óvenjulegt.

En sami nemandi getur nokkrum mínútum síðar staðið einn á ganginum, í matsalnum eða úti á skólalóð og fundið að hann tilheyri hvergi.

Þetta er eitt af því sem gerir félagslega útskúfun svo erfiða viðfangs.

Hún skilur ekki alltaf eftir sýnileg sár.

Og í dag fylgir hún barninu jafnvel heim.

Snapchat, TikTok, einkahópar, skilaboð og aðrir samfélagsmiðlar hafa gert það að verkum að einelti stöðvast ekki endilega þegar skóladeginum lýkur.

Áður gat barn að minnsta kosti komið heim og lokað hurðinni á eftir sér.

Nú getur félagslegi þrýstingurinn haldið áfram í símanum langt fram á kvöld.

Einelti þarf heldur ekki alltaf að birtast sem bein hótun eða gróf orð.

Það getur líka verið þögn.

Að vera kerfisbundið skilinn út undan.

Að vera sá eini sem fær ekki boð.

Að finna stöðugt fyrir því að maður tilheyri ekki hópnum.

Að finna að fólk kemur vel fram við mann augliti til auglitis en talar allt öðruvísi þegar maður er ekki til staðar.

Þetta getur verið mjög erfitt að sjá utan frá.

Og þess vegna er stundum freistandi að afgreiða þetta sem „unglingadrama“.

En við þurfum að fara varlega með það orð.

Ágreiningur milli barna er eðlilegur hluti uppvaxtar. Vináttusambönd breytast. Börn rífast, sættast og læra smám saman hvernig mannleg samskipti virka.

Kerfisbundin útskúfun er hins vegar eitthvað annað.

Þegar sama barn er aftur og aftur sett til hliðar, baktalað eða meðvitað útilokað úr hópnum er ekki lengur hægt að afgreiða það sem venjulegt drama.

Þá þurfa fullorðnir að grípa inn í.

Skólar standa vissulega frammi fyrir erfiðu verkefni. Þeir þurfa að gæta réttinda allra barna, komast að því hvað raunverulega hefur gerst og forðast að draga ályktanir áður en staðreyndir liggja fyrir.

Lausnin getur því ekki einfaldlega verið að finna einn „sekan“ og refsa.

En ábyrgð og refsing eru ekki sami hluturinn.

Að kenna barni að hegðun þess hafi afleiðingar er hluti af uppeldi.

Ef barn beitir annað barn kerfisbundinni útskúfun eða einelti getur markmiðið ekki aðeins verið að hjálpa þolandanum að þola aðstæðurnar betur.

Það þarf líka að vinna með hegðun þess sem veldur skaðanum.

Þar koma bæði skólar og foreldrar við sögu.

Foreldrar vilja eðlilega verja börnin sín.

En stundum felst það að vera gott foreldri ekki í því að verja barnið fyrir öllum afleiðingum eigin hegðunar.

Stundum felst það í því að segja:

„Þetta sem þú gerðir var ekki í lagi.“

Og hjálpa barninu síðan að skilja hvers vegna.

Kannski þurfum við því að breyta spurningunni sem við spyrjum þegar einelti kemur upp.

Ekki aðeins:

Hvernig getum við hjálpað þolandanum?

Heldur líka:

Hvernig stöðvum við hegðunina sem veldur skaðanum?

Bæði þurfa að gerast.

Barn sem verður fyrir einelti á ekki að þurfa eitt að bera allar afleiðingar hegðunar annarra.

Það á ekki alltaf að vera barnið sem þarf að færa sig, hætta, forðast, aðlagast eða byrja upp á nýtt.

Og barn sem leggur annað barn í einelti þarf ekki að vera stimplað sem „vont barn“.

Það þarf hins vegar skýr mörk, ábyrgð og fullorðna sem eru tilbúnir að segja að ákveðin hegðun sé ekki ásættanleg.

Því markmiðið á ekki að vera að færa vandamálið til.

Markmiðið á að vera að stöðva það.

Höfundur er skáld, rithöfundur og þýðandi.