Frjáls hugsun eða pólitísk rétt­hugsun

Hvað er frjáls hugsun? Frjáls hugsun er sú hugmynd að fólk eigi að mynda sér sjálfstæðar skoðanir, byggðar á rökum, reynslu og gagnrýnni hugsun, án þess að fylgja blint hefðum, yfirvöldum eða ríkjandi skoðunum. Í stuttu máli, að hugsa sjálfur og spyrja spurninga.

Sem betur fer er frjáls hugsun grundvallarréttur í okkar samfélagi. Hún er forsenda þess að fólk geti þroskað heilbrigða dómgreind, mótað sínar skoðanir, tekið ábyrgð á þeim og markvisst verið þátttakendur í opinni umræðu. Eftir sem áður eru þeir til sem knýja á um að þetta frelsi skuli takmarka í auknu mæli í nafni pólitískrar rétthugsunar.

En hvað er pólitísk rétthugsun? Fyrirbærið er andstæðan við frjálsa og gagnrýna hugsun og lýsir samskiptum í samfélagi, stjórnmálum eða stofnunum þar sem að ákveðin orð, skoðanir eða gagnrýni eru talin óviðeigandi, jafnvel þótt gagnrýnin sé sett fram af góðum ásetningi eða byggð á staðreyndum.

Pólitísk rétthugsun snýst ekki um kurteisi, umburðarlyndi eða jafnræði í opinberri umræðu, hún gengur lengra. Pólitísk rétthugsun skilgreinir hvaða skoðanir eru ásættanlegar, hvaða spurninga má spyrja, hverjar eru „grunsamlegar“ og hvaða hugmyndir á að þagga niður. Með þessari nálgun færist samfélagið frá opinni lýðræðislegri umræðu í átt að þröngri, lokaðri og heftandi einræðu sem öll miðar að þvinguðu samræmi.

Frjáls hugsun felur í sér réttinn til að efast, vera ósammála og hugsa sjálfstætt, jafnvel þótt niðurstöðurnar séu óvinsælar. Þetta frelsi er algert og er stjórnarskrárvarið. Ríki, sveitarfélög og stofnanir geta haft áhrif á hegðun, en ekkert yfirvald hefur rétt á að fyrirskipa fólki hvað því er heimilt að hugsa. Þegar samfélag fer að refsa einstaklingum, formlega eða óformlega, fyrir að hafa „rangar“ skoðanir, er valdið gróflega farið út fyrir sitt verksvið.

Án frjálsrar hugsunar er ekkert raunverulegt tjáningarfrelsi, aðeins leyfileg tjáning. Fólk lærir fljótt að þegja vegna ótta við fordóma, útilokun eða afleiðingar í starfi. Sjálfsritskoðun verður allt umlykjandi og frjáls og gagnrýnin hugsun víkur fyrir þörfinni á að aðlagast og samlagast valdinu sem krefst þagnar.

Pólitísk rétthugsun er oft réttlædd með því að vísa til verðugra markmiða eins og einingar, öryggis eða mannréttinda. En góður ásetningur réttlætir ekki þvingandi úrræði. Þegar hugmyndafræðileg samstaða, án frjálsrar hugsunar, verður krafa breytist hún í innrætingu. Það sem skiptir þá máli er ekki lengur hvort eitthvað sé satt, heldur hvort það sé „rétt“. Rétthugsunin ber sannleikann ofurliði.

Lýðræði þrífst ekki í bergmálshelli. Það er háð ágreiningi, rökræðu, rannsóknum og þeirri einföldu meginreglu að enginn hefur einokun á sannleikanum. Saga vísindalegra framfara, samfélagsumbóta og mannréttinda sýnir að samfélög þróast þegar fólki er leyft að hugsa frjálst, gagnrýnið og öðruvísi.

Frjálsa hugsun þarf að verja, hún er mannréttindi. Þvinguð rétthugsun er óréttmæt og hættuleg og fer gegn eðli mannsins. Við getum ekki haft hvort tveggja. Samfélag sem óttast hugsanir eigin borgara er ekki frjálst, sama hversu göfugt tungumálið er sem notað til að réttlæta það.

Frjáls hugsun er ekki ógn við lýðræði. Hún er eina vörnin sem lýðræðið hefur.

Veljum frelsi og frjálsa hugsun – veljum Okkar Borg – veljum X – R

Höfundar eru frambjóðendur Okkar Borg X – R.