Hugsuðir fram­tíðarinnar sitja aftast í bekknum

Umræðan um drengi í íslensku skólakerfi er orðin að eins konar þreytandi bergmáli áhyggna, neikvæðrar tölfræði og klínískra greininga. Við tölum um þá í opinberri umræðu eins og flókna gátu sem þarf að leysa, eða eins og bilaðan vélbúnað í kerfi sem þarf á tafarlausri viðgerð að halda. Við rýnum í lesskilningsmælingar, ræðum um brottfall á framhaldsskólastigi og veltum okkur upp úr agavandamálum eins og þetta séu einangruð mein sem búi inni í drengjunum sjálfum, óháð því umhverfi sem þeim er boðið upp á. En þegar ég sit í skólastofunni minni og horfi á þá, dag eftir dag, sé ég eitthvað allt annað en þessa dökku tölfræði. Ég sé ekki vandamál sem þarf að laga, heldur sé ég lifandi spegil sem endurkastar mynd af kerfi sem er að renna út á tíma. Ég sé óbeislaðan kraft sem við kunnum ekki að virkja og neista sem við erum of upptekin við að slökkva í nafni reglufestu og kyrrsetu.

Ég ætla ekki að reyna að sannfæra neinn um að þessi vinna sé auðveld, því þvert á móti reyna þessir drengir á allt mitt þol og stundum langt út fyrir þau mörk sem ég taldi mig hafa. Það eru dagar þar sem ég kem heim algjörlega tæmdur, hávaðinn, frammíköllin og hinn stöðugi kliður sitja enn eftir í eyrunum og hugurinn nær ekki að þagna þrátt fyrir kyrrðina heima. Það er ekkert rómantískt við það að standa í miðjum stormi af ókláruðum verkefnum, andmælum og hreyfiþörf sem virðast engan enda ætla að taka. Þetta er vinna sem krefst þess að maður gefi hverja einustu taug af sjálfum sér, og stundum finnst manni maður hreinlega ekki eiga neitt eftir til að mæta sínu eigin lífi í lok dagsins. En það er einmitt í þessari þreytu, í þessu úrvinda ástandi, sem mikilvægasta spurningin vaknar: Af hverju er þetta svona erfitt og erum við mögulega að eyða orku okkar í að þvinga saman tvo heima sem eiga hreinlega ekki að mætast með þessum hætti?

Það sem mér finnst einna erfiðast að sætta mig við er hvernig við nálgumst breytingar á hegðun þeirra og þá blindu trú sem við höfum á atferlismótun sem einu lausnina. Skólakerfið okkar hvílir á fornri hugmyndafræði um að hægt sé að fínstilla börn með atferlisfræðilegum takti yfir tíma, þar sem umbun og refsing eru helstu tækin til að ná fram æskilegri niðurstöðu. Við setjum upp flókin kerfi til að stýra hegðun, mæla hlýðni og verðlauna þá sem geta þagað lengst, í þeirri von að við getum „lagað“ þá sem skera sig úr. Við gerum kröfu um að þeir læri að sitja kyrrir og fylgja línunni, því kerfið segir okkur að það sé

ekki hægt að gera kröfu um annað innan þess ramma sem okkur er skammtaður. En með því að einblína eingöngu á að breyta ytri hegðuninni með pressu, erum við oft bara að setja plástur á djúpan skurð. Við erum að nota mælitæki iðnbyltingarinnar, sem voru hönnuð til að framleiða hlýðna verksmiðjustarfsmenn á kynslóð sem á að leiða okkur í gegnum tæknibyltingu, þar sem allt aðrir eiginleikar munu skipta sköpum fyrir afkomu mannkyns.

Í stofunni minni sitja drengir sem passa einfaldlega ekki inn í þennan þrönga, ferkantaða ramma sem kerfið hefur smíðað og neitar að stækka. Einn þeirra horfir dreyminn út um gluggann og missir þráðinn í miðri útskýringu minni, enda er hugur hans upptekinn við að leysa flóknar þrautir í heimum sem hann hefur smíðað sjálfur í huganum og enginn spyr hann nokkurn tímann út í. Annar er kominn á fætur og byrjaður að sýsla við eitthvað allt annað áður en ég næ að klára eina setningu, einfaldlega vegna þess að líkami hans þarf hreyfingu til að geta meðtekið upplýsingar og hugsað rökrænt. Sá þriðji fær blossa af frábærri hugmynd sem gæti breytt miklu, neisti kviknar í augunum og orkan verður áþreifanleg, en hann nær aldrei að klára verkefnið því krafan um línulega framkvæmd og skriflega skilaskyldu kæfir sköpunargleðina. Þetta eru ekki óhlýðnir drengir í eðli sínu, þetta eru einstaklingar sem eru að reyna að lifa af í umhverfi sem talar tungumál sem er þeim framandi.

Við lifum á tímum þar sem framtíðin er ekki lengur fjarlæg hugmynd heldur mætt í dyragættina í formi gervigreindar og sjálfvirkni. Þessi tækni mun taka yfir nánast öll fyrirsjáanleg, línuleg og reglubundin verkefni sem við höfum hingað til kennt börnum okkar að tileinka sér í skóla. Það sem stendur eftir sem dýrmætasta auðlindin er hið einstaka mannlega: hæfileikinn til að tengja ólíka hluti, sýna frumkvæði, bregðast hratt við ófyrirséðri ringulreið og sjá tækifæri þar sem aðrir sjá truflun eða vandamál. Kannski eru þessir drengir ekki að falla úr takti við skólann, heldur er skólinn einfaldlega í örvæntingarfullri baráttu við að halda í takt sem heyrist ekki lengur í raunveruleikanum. Við verðum að þora að horfast í augu við að sú kyrrseta, þolinmæði og vélræna hlýðni sem við pískum þá áfram í nútíðinni eru nákvæmlega þeir eiginleikar sem munu skipta minnstu máli í þeim heimi sem þeir munu erfa og móta.

Eftir því sem ég vinn meira með þessum hópi þarf ég líka að horfast í augu við þann sára og erfiða sannleika að þessi barátta snýst líka um mig og mína eigin sjálfsmynd sem fagaðila. Ég hef þurft að læra, með mikilli fyrirhöfn, að hætta að

spyrja hvað sé að þessum drengjum og byrja að spyrja af fullri alvöru hvað sé að gerast hjá þeim, og hvernig ég geti mætt þeim þar. En rannsóknin nær lengra, því ég þarf líka að spyrja hvað sé að gerast hjá mér í leiðinni. Hversu oft missi ég sjálfur þráðinn í annríkinu, verð pirraður yfir litlum hlutum eða finn fyrir ómældum óróleika þegar áreitið í skólastarfinu verður of mikið? Þessir drengir eru nefnilega að spegla þá óreiðu og þann sköpunarkraft sem við fullorðna fólkið höfum lært að fela, kæfa og aga niður til þess eins að passa inn í samfélagslega strúktúra sem þjóna okkur ef til vill ekki lengur. Kannski fara þeir svona svakalega í taugarnar á okkur vegna þess að þeir neita að beygja sig undir þá sömu kúgun og við höfum lagt á okkar eigin innri neista.

Við þurfum að endurskilgreina hugtakið „góður kennari“ frá grunni, því það hlutverk getur ekki lengur falið í sér að vera lögreglustjóri eða verkstjóri í rými þar sem allir eiga að vera eins og vinna á sama hraða. Starfið snýst í raun um að vera í stöðugri, næmri túlkun á því sem gerist í hinu mannlega rými, að lesa í viðbrögð sem eru oft dulin og finna taktinn sem virkar hverju sinni frekar en að þvinga fram stjórn með boðum. Góður kennari er sá sem þorir að mæta nemandanum sem manneskja, með allan sinn breyskleika og ófullkomnun, á meðan hann reynir sjálfur að halda utan um eigin tilfinningar og annasaman dag. Það er vinna sem krefst ekki fullkomnunar heldur meðvitundar og auðmýktar. Tengingin á milli okkar og þeirra liggur ekki í skipulögðum kennsluáætlunum eða námsmatinu, heldur í hinni sameiginlegri mennsku okkar og viljanum til að sjá hvern einstakling eins og hann er, en ekki eins og við viljum að hann sé.

Hér verðum við að finna baráttuhuginn og hætta að vera þöglir þátttakendur í kerfi sem kerfisbundið brýtur niður sjálfsmynd margra þessara barna. Við getum ekki haldið áfram að horfa upp á það að þessir drengir séu stöðugt beðnir um að biðjast afsökunar á tilvist sinni, hreyfiþörf og hugsunarhætti. Verkefnið okkar er ekki að „laga“ þá svo þeir passi inn í úrelt mót sem hannað var fyrir annan veruleika, heldur er það okkar heilaga skylda sem uppalendur að breyta rýminu og rífa niður þá veggi sem hamla þeim. Við þurfum skóla sem verðlaunar frumleika og hugrekki til að prófa nýja hluti, skóla sem skilur að hreyfing er ekki óhlýðni heldur lífsnauðsynlegt tæki til náms, og kerfi sem viðurkennir að flugeldasýning hugmyndaflugsins er dýrmætari en snyrtilega útfyllt vinnubók. Við þurfum að þora að segja það upphátt: Ef barnið getur ekki

lært í því umhverfi sem við bjóðum upp á, þá er það umhverfið sem er gallað, en ekki barnið.

Þegar upp er staðið snýst þetta um hvers konar samfélag við viljum byggja og hvernig við ætlum að mæta áskorunum framtíðarinnar. Ég skrifa þetta sem áminningu til okkar allra, kennara sem standa í eldlínunni, foreldra sem hafa áhyggjur af börnum sínum og ráðamanna sem halda um stjórnartaumana. Við þurfum að sýna okkur mildi í óreiðunni og þreytunni, því við erum öll að reyna okkar besta í kerfi sem þrengir að okkur öllum, en við megum aldrei láta það mildi verða að skeytingarleysi. Við þurfum að sýna óbilandi baráttuhug gagnvart þeim kröfum og þeirri hugmyndafræði sem neitar að sjá guðsgjöfina og möguleikana í því sem kerfið kýs að kalla truflun eða vandamál. Við þurfum að búa til farvegi þar sem ólíkir taktar fá að njóta sín, þar sem hægt er að vera skapandi án þess að vera mældur við lágmarksmiðmið og þar sem sérhver drengur fær að finna að hans sérstaða sé nákvæmlega það sem heimurinn þarfnast.

Því þegar öllu er á botninn hvolft, þá eru þessir drengir sem við höfum mestar áhyggjur af ef til vill ekki þeir sem eru á eftir, heldur þeir sem eru lengst komnir. Þeir eru þegar farnir að starfa eftir lögmálum framtíðarinnar, þar sem hreyfanleiki, tengslamyndun og sköpun eru í fyrirrúmi, á meðan við fullorðna fólkið erum enn að reyna að draga þá til baka inn í kerfi sem er löngu hætt að þjóna tilgangi sínum. Okkar hlutverk er ekki að herða tökin eða auka atferlismótunina, heldur að læra af þeim hvernig við ætlum að lifa, starfa og vera mennsk í þeim ófyrirsjáanlega heimi sem er að koma. Þeir eru ekki vandamálið sem við þurfum að leysa, þeir eru áminningin um að við þurfum að vakna. Kannski eru þeir ekki bara hugsuðir framtíðarinnar, heldur eru þeir lifandi vitnisburður um að tími hins einsleita er liðinn. Ef við hlustum nógu vel á óreiðuna þeirra, gætum við heyrt taktinn í nýrri og betri veröld. Kannski eru þeir ekki að eyðileggja skólanna okkar, heldur eru þeir að bjarga okkur frá því að staðna í fortíðinni.

Höfundur er mannvinur og kennari.