Þögnin fyrir storminn: Þegar blekkingin brestur og snjóhengjan fellur

Íslenskt samfélag stendur nú frammi fyrir efnahagslegum raunveruleika sem er svo alvarlegur að tæpast verður lýst með orðum. Á meðan stjórnvöld viðhalda algjörri þögn, hefur byggst upp snjóhengja í hagkerfinu sem stækkar með hverjum deginum sem líður. Þetta er ekki spurning um venjulega hagsveiflu; við erum að horfa upp á kerfislægt hrun á trausti, efnahagslega stöðnun og siðferðislegt þrot stjórnmálastéttar sem hefur fórnað hagsmunum almennings fyrir vildarvinakerfi og pólitískt baktjaldamakk.

Það sem gerir ástandið sérstaklega óhugnanlegt er sú „algera þögn“ sem nú ríkir hjá ráðamönnum. Það heyrast engar tillögur, engar nýjar hugmyndir og engar raunverulegar úrbætur. Blekkingarleikurinn um „þjóðarsátt“ og „mjúka lendingu“ er búinn að spila sig til enda, og eftir stendur þjóð sem horfir upp á framtíð sína frosna í vaxtaviðjum og óvissu.

Snjóhengja hinna óseldu milljarða

Eitt skýrasta merkið um alvarleika ástandsins er sú gríðarlega snjóhengja sem hefur myndast á fasteignamarkaði. Verktakar sitja nú á óseldum íbúðum sem metnar eru á tugi, ef ekki hundruð milljarða króna. Þetta er ekki vegna skorts á húsnæðisþörf, heldur vegna þess að hagstjórn ríkisins hefur hækkað vexti svo mikið að bankarnir eru í reynd orðnir lokaðir venjulegu fólki.

Þetta er vítahringur sem ríkisvaldið skapaði sjálft. Með því að dæla fjármunum í gæluverkefni, bitlinga og óhagkvæmar stórframkvæmdir þar sem „eigin menn“ stýra ferðinni, var kynt undir verðbólgu sem Seðlabankinn svarar nú með refsivöxtum á öll heimili landsins. Afleiðingin er efnahagsleg lömun. Þegar verktakar geta ekki losað um eigið fé og bankarnir þora ekki að lána, þá stöðvast blóðrás samfélagsins. Þessi hengja mun ekki bráðna af sjálfu sér; hún mun falla með tilheyrandi höggi fyrir fjármálakerfið ef ekki verður gripið í taumana strax.

Verðbólgan sem pólitísk blekking

Ráðamenn hafa reynt að selja þá hugmynd að verðbólga sé eins og óviðráðanlegt veðurfar. Það er hrein lygi. Verðbólga á Íslandi er pólitísk afurð. Hún er útblásturinn úr vél ríkisrekstursins þar sem faghæfni hefur vikið fyrir flokksskírteinum. Þegar við horfum upp á framúrkeyrslur í opinberum framkvæmdum, eins og við sjáum í sögunni um nýjan Landspítala, þá erum við að horfa á „spillingarskattinn“ í verki.

Það er varla hægt að lýsa þeim tvískinnungi sem felst í því að biðja launafólk um „hófsemi“ á meðan ríkið heldur áfram að dæla peningum í eigið fólk á blússandi ferð. Á meðan þrengt er að fólkinu í landinu þar til blóðnasir koma, sitja vildarvinir og flokksmenn inni í hlýjunni hjá ríkisstofnunum og verkefnum sem eru rekin án nokkurrar kostnaðarvitundar eða faglegrar ábyrgðar. Þetta er kerfi sem kaupir sér fylgi með almannafé, á meðan ungt fólk horfir upp á drauminn um eigið húsnæði gufa upp.

Þögnin sem varnarkerfi

Hvers vegna heyrist ekkert í ráðamönnum? Hvers vegna eru engar úrbætur í boði? Svarið er einfalt: Þeir hafa engar lausnir sem fela ekki í sér að þeir þurfi að ráðast gegn eigin hagsmunum. Til þess að lækka vexti og ná niður verðbólgu þyrfti ríkisvaldið að:

1. Stöðva bitlingakerfið og vinavæðingu í stjórnsýslunni.
2. Afpólitísera stórframkvæmdir og fela þær sérfræðingum en ekki fyrrverandi þingmönnum.
3. Innheimta sanngjarna auðlindarentu til að greiða niður skuldir ríkisins í stað þess að láta almenning fjármagna halla ríkissjóðs með vaxtagreiðslum.

Ráðamenn þora ekki að hrófla við neinu. Þeir kjósa frekar þögnina og stöðnunina í þeirri von að þeir geti hangið á völdum uns hengjan fellur á einhvern annan. Þetta er siðferðislegt þrot sem er algjörlega óþolandi.

Engin húsnæðisúrræði, bara lygar

Á meðan ríkið gumar af árangri í efnahagsmálum, standa heimilin frammi fyrir algjöru úrræðaleysi. Engin raunveruleg húsnæðisúrræði eru í boði fyrir þá sem eru að drukkna í vaxtakostnaði. Þess í stað fáum við loforð um nefndir og skýrslur sem eiga að „greina stöðuna“ — ástand sem hver einasti Íslendingur finnur fyrir í hvert sinn sem hann opnar heimabankann sinn.

Stöðnunin hefur búið til svakalega óvissuöldu.. Bankarnir eru nánast lokaðir fyrir nýjum lánveitingum til heimilanna, en halda áfram að fjármagna kerfið sem heldur vildarvinunum á floti. Þessi tilfærsla á verðmætum frá vinnandi fólki til pólitískra hagsmunaaðila er stærsta rán Íslandssögunnar, framkvæmt undir því yfirskini að verið sé að „verja stöðugleika“.

Uppgjör eða hrun

Við erum á leiðarenda. Blekkingin um að hægt sé að reka hagkerfi á vinavæðingu og láta almenning borga mismuninn með vöxtum er að bresta. Þegar fasteignamarkaðurinn frýs og fólk fær engin svör, þá rofnar samfélagssáttin.

Við þurfum ekki fleiri blekkingar um þjóðarsátt. Við þurfum pólitískt uppgjör. Við þurfum stjórnvöld sem þora að loka fyrir gatasigti almannafjár, stöðva baktjaldamakk og setja hagsmuni heimilanna framar hagsmunum flokksmanna.

Ástandið er alvarlegt. Snjóhengjan stækkar á hverjum degi. Ef ráðamenn ætla að halda áfram að þegja á meðan þeir dæla peningum þjóðarinnar í eigið fólk, þá munu þeir bera ábyrgðina þegar allt brestur. Almenningur er hættur að hlusta á lygarnar; nú krefjumst við þess að fá landið okkar og framtíðina aftur úr höndum þeirra sem hafa nýtt völd sín til að kyrkja efnahaginn.

Það er ekkert rými eftir fyrir blekkingar. Tíma þagnarinnar verður að ljúka með uppgjöri, annars blasir við hrun sem enginn okkar vill.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um bætt samfélag.