Af­sláttur fyrir er­lenda glæpa­menn

Fyrr í vikunni birtu fréttamiðlar fregnir af alvarlegri líkamsárás í Túnunum í Reykjavík. Gerendur voru af erlendu bergi brotnir og munu að öllum líkindum bætast við í fangelsiskerfi sem þegar er sprungið. Daginn áður tilkynnti dómsmálaráðherra á Alþingi að hún hygðist tímabundið stytta afplánunartíma erlendra fanga úr helmingi refsitímans niður í þriðjung sem fylgir svo brottvísun í þeim tilgangi að létta á sprungnu fangelsiskerfi.

Við búum í réttarríki og tilgangur refsinga er margþættur: vernd samfélagsins, réttlæti gagnvart þeim sem á var brotið og betrun afbrotamanna. Þegar dómstóll kveður upp refsidóm er það loforð til samfélagsins og sérstaklega til brotaþola um að refsing verði fullnustuð. Frumvarp ráðherra brýtur það loforð. Að auki munu íslenskir ríkisborgarar nú afplána lengri dóma fyrir sama brot.

Opin landamæri og hlutfall erlendra ríkisborgara

Ástandið í fangelsum landsins spratt ekki upp úr þurru. Það er afleiðing hugmyndafræði opinna landamæra, sem þingflokkur ráðherra hefur ávallt stutt. Tölurnar úr greinargerð frumvarpsins sjálfs styðja það. Erlendir ríkisborgarar voru 60% þeirra sem hófu gæsluvarðhald árið 2019, 70% árið 2024 og 83% árið 2025, með fyrirhugaðs flutnings úr landi meðtöldum. Af þeim 164 einstaklingum sem afplánuðu refsingu eða sættu gæsluvarðhaldi í lok janúar 2026 voru 54% erlendir ríkisborgarar. Heildarrefsitími sem berst Fangelsismálastofnun hefur einnig aukist gífurlega eins og sjá má á meðfylgjandi mynd frá frumvarpi ráðherra.

Í áratugi var einungis hugsað um aukinn hagvöxt, sem jókst þó lítið á mann undanfarin ár, en alltof lítið gert til að horfa á heildarmyndina og álagið sem slík stefna myndi hafa á félagslegu innviði landsins og samfélagslega samheldni. Heilbrigðiskerfið, menntakerfið og fangelsiskerfið voru skilin eftir. Nú eru skuldadagarnir komnir.

Greinargerðin viðurkennir í raun sjálf að fjölmenning virki ekki í fangelsunum. Hún fjallar ítarlega um aðstæður erlendra fanga, félagslega einangrun þeirra og tungumálaörðugleika. Einstaklingar af yfir 20 þjóðernum hafa verið vistaðir samtímis í sama fangelsinu, fleiri tungumál töluð þar en í mörgum grunnskólum Reykjavíkur. Þetta eru ekki aðstæður þar sem ungir afbrotamenn geta einbeitt sér að betrun. Plássleysi og skipulag fangelsanna gerir aðgreiningu fanga ómögulega og ungir fangar lenda oft í kynnum við reynda glæpamenn.

Röng skilaboð

Þróun afbrota er ekki góð heldur. Margir Íslendingar upplifa sig óöruggari en áður í eigin landi. Erlend glæpagengi eru farin að herja á Íslandi og meiri harka hefur færst í málin. Skilaboð frumvarpsins til þessara hópa eru skýr: sendið erindreka ykkar, afleiðingarnar hér eru takmarkaðar. Endurkomubann hefur takmarkaðan fælingarmátt þegar margir afbrotamenn hafa enga áætlun um að vera á landinu til frambúðar.

Dómar á Íslandi eru nú þegar meðal þeirra vægustu í Evrópu, með rýmri heimildir til styttri afplánunar en á nágrannalöndunum og opin fangelsi. Fælingarmáttur refsikerfisins er lítill í alþjóðlegum samanburði. Og nú vill ráðherra stytta refsingar enn frekar og forgangsraða hagkvæmni og biðlistum í kerfinu ofar réttlæti gagnvart brotaþola.

Ríkisendurskoðun varaði stjórnvöld við nákvæmlega þessari nálgun í skýrslu til Alþingis árið 2010. Stofnunin sagði það varhugavert að húsnæðisvandi fangelsa yrði leystur með afslætti af afplánun refsinga og benti jafnvel á að slíkt gæti grafið undan varnaðaráhrifum og trausti almennings á réttarvörslukerfinu.

Afplánun erlendis

Reynt er að réttlæta frumvarpið með samanburði við hin Norðurlöndin. En samanburðurinn segir öfuga sögu. Á öllum Norðurlöndum er meginreglan sú að afplána skuli tvo þriðju hluta refsitímans áður en reynslulausn kemur til álita. Undantekningar eru bundnar við aldur fanga eða ströng hegðunarskilyrði. Hvergi á Norðurlöndum er þriðjungs reynslulausn veitt á þeim grundvelli einum að fanginn eigi að fara úr landi.

Á sama tíma gera nágrannaþjóðir okkar nákvæmlega hið gagnstæða til að tryggja að refsingin standi. Svíþjóð undirritaði samning við Eistland um afplánun fanga þar í stað þess að stytta refsitíma heima fyrir. Ísland sendir öfug skilaboð: þú situr þriðjung og ferð heim.

Eins og með margt annað í stjórnsýslunni þá er ekkert sem heitir tímabundin lausn hjá ríkinu. Bráðabirgðaákvæðið frá 2021 um samfélagsþjónustu sem átti að gilda í þrjú ár, hefur þegar verið framlengt og skilað litlu. Því velti ég fyrir mér hvort þessi tímabundna lausn í frumvarpinu verði í raun afnumin þegar Stóra-Hraun opnar eftir tvö ár.

Ég skal þó hrósa ráðherra fyrir að leita lausna um afplánun í heimaríki brotamanna, en ég spyr hins vegar af hverju fyrri ríkisstjórn sótti ekki harðar eftir þessum kosti. Að sama skapi verður að koma á fót lausn svo afplánun geti farið fram í þriðja ríki.

Virkjum Schengen-heimildir

Vandamálið sem við stöndum frammi fyrir í dag í fangelsismálum krefst alvarlegra aðgerða. Virkja þarf þær heimildir sem Schengen-reglur bjóða upp á. Mörg Schengen-ríki, þar á meðal Svíþjóð, beita nú þegar tímabundnu innra landamæraeftirliti vegna skipulagðrar glæpastarfsemi og ólöglegra fólksflutninga. Ísland ætti að gera slíkt hið sama.

En til lengri tíma þarf meira en neyðarráðstafanir. Samfélagsleg samheldni er eitt dýrmætasta verðmæti Íslands. Opin landamærastefna sem hefur ríkt krefst endurskoðunar. Margir þeirra sem komu hingað til að fremja brot áttu aldrei að komast til landsins óáreittir.

Íslensk fangelsi eiga ekki að fyllast af erlendum afbrotamönnum. Brottvísanir eru góðar og gildar en það er erfitt að samþykkja þennan afslátt sem þeim á að fylgja. Fremur þú alvarlegt brot á Íslandi á refsingin að standa. Hún á ekki að styttast sökum þess að stjórnvöld hafa misst tökin. Brotaþolar eiga ekki að borga fyrir vanrækslu þeirra. Íslenskir ríkisborgarar eiga ekki að afplána lengri dóma og semja á um afplánun í heimaríki þeirra eða þriðja ríki. Góðmennska gagnvart afbrotamönnum er grimmd gagnvart hinum saklausu.

Höfundur er varaþingmaður Miðflokksins og formaður Ungra Miðflokksmanna