Hækkun ör­orku­bóta eða raun­veru­legur stuðningur?

Undanfarið hefur verið rætt um hækkun örorkubóta og virðist það eiga að vera stórt skref í átt að bættum kjörum þeirra sem búa við fötlun eða langvarandi skerðingar. En fyrir hverja er þessi hækkun í raun og veru?

Fyrir marga sem reiða sig á örorkubætur er daglegt líf ekki aðeins spurning um tekjur, heldur aðgang að nauðsynlegri þjónustu. Læknisþjónusta, lyf og hjálpartæki eru ekki valkostir – þetta eru grunnþarfir. Samt sem áður er raunveruleikinn sá að kostnaður við þessa þætti getur verið gríðarlegur, og í sumum tilfellum jafnvel óyfirstíganlegur.

Það vekur því spurningar þegar stjórnvöld leggja áherslu á hækkun bóta án þess að taka jafnframt á þessum kostnaði. Hvað gagnast hækkun upp á nokkrar þúsundir króna ef stór hluti hennar fer beint í aukinn kostnað við lyf, lækna eða hjálpartæki?

Ef einstaklingur greiðir tugþúsundir króna á mánuði fyrir nauðsynleg lyf eða þjónustu, skiptir slík hækkun einfaldlega litlu máli. Hún hverfur jafnhratt og hún kemur.

Sérstaklega á þetta við um fólk með flóknar eða sjaldgæfar skerðingar. Þar er þjónusta oft takmörkuð, lyfjameðferð ekki alltaf niðurgreidd að fullu, og hjálpartæki jafnvel að hluta eða öllu leyti greidd úr eigin vasa. Þessi hópur stendur frammi fyrir kerfi sem virðist ekki mæta raunverulegum þörfum hans.

Það sem margir í þessari stöðu kalla eftir er ekki endilega hærri greiðsla inn á bankareikninginn – heldur raunverulegur aðgangur að þjónustu. Lægra verð á lyfjum. Betri niðurgreiðsla á hjálpartækjum. Tryggari og aðgengilegri heilbrigðisþjónusta.

Án þess verður hækkun bóta í besta falli skammvinn lausn – og í versta falli leið til að réttlæta að ábyrgð sé færð yfir á einstaklinginn sjálfan. Þá skapast hætta á að ríkið telji sig hafa „leyst vandann“ á meðan fólk situr áfram uppi með óbreyttan eða jafnvel aukinn kostnað.

Ef markmiðið er að styðja við „okkar minnstu bræður og systur“ eins og oft er sagt, þá þarf að horfa á heildarmyndina. Sá hópur sem þarf að greiða háan kostnað fyrir læknisþjónustu, lyf og hjálpartæki verður annars skilinn eftir ef einungis er horft til hækkunar tekna án þess að taka á þessum vanda. Það er ekki nóg að hækka tekjur ef útgjöldin eru látin vaxa á móti. Það þarf að samræma hækkun bóta við raunverulega lækkun kostnaðar og forgangsraða niðurgreiðslu á nauðsynlegri þjónustu.

Raunverulegur stuðningur snýst ekki um tölur á blaði heldur aðgengi að því sem fólk þarf til að lifa mannsæmandi lífi. Enginn ætti að þurfa að velja á milli nauðsynlegrar meðferðar og annarra grunnþarfa.

Á meðan kostnaðurinn er látinn standa óhreyfður er hækkun bóta ekki lausn – hún er einfaldlega tilfærsla á vandanum.

Ef vilji er til að bæta lífskjör, þarf að byrja þar sem þörfin er mest – með því að tryggja raunverulegt aðgengi að nauðsynlegri þjónustu.

Afnema þarf kostnað við læknisþjónustu, lyf og hjálpartæki fyrir þá sem reiða sig á kerfið, áður en rætt er um hækkun bóta.

Höfundur er einyrki.