Farsældarlög fyrir Bítlakynslóðina?

Nývakinn áhugi minn á öldrunarmálum er ekki tilkominn vegna þess að ég leit í spegil. Það var kennitalan sem öskraði á mig, vísaði mér á dyr á vinnustaðnum og gaf til kynna að ég væri orðinn of gamall og lúinn til þess að geta unnið nokkuð að gagni. Flest okkar vita að kennitalan segir nánast ekkert um aldur, hvað þá getu eða færni. Hún er hins vegar enn notuð eins og refsivöndur gegn opinberum starfsmönnum sem fá þau skilaboð við brottrekstur af vinnustaðnum að þeir séu orðnir ónytjungar.

Við sem ólumst upp með Bítlana í eyrunum og hlustuðum á Paul syngja ellina í laginu When I’m Sixty-Four eigum auðvelt með að setja okkur í spor hans. Paul hélt að hann yrði orðinn gamalmenni á þeim aldri, hárlítill og hossandi barnabörnum, líkt og margir komnir yfir sextugt voru á þeim tíma þegar lagið var hljóðritað. En nú er öldin önnur. Fólk er almennt betur á sig komið, bæði andlega og líkamlega, ekki slitið og úrvinda. Paul sjálfur er að verða 84 ára og lítur út eins og rúmlega sextugur.

Aðstandendur fá umönnun óumbeðið í fangið

Í síðustu viku skrifaði ég grein um öldrun Bítlakynslóðarinnar sem vakti talsverða athygli. DV gerði að fréttapunkti úr greininni að sameinað sveitarfélag á höfuðborgarsvæðinu gæti orðið sú sterka eining sem gæti samhæft betur þjónustu við aldraða. Það þyrfti sannarlega að ræða, því þjónusta við elstu kynslóðina er dreifð milli margra kerfa sem vinna takmarkað saman. Auðvelda leiðin og sú algengasta er að varpa ábyrgðinni yfir á aðstandendur.

Margir þekkja af eigin raun þá stöðu sem skyndilega kemur upp þegar foreldrar eða aðrir nákomnir þurfa aukna aðstoð heima fyrir. Sjúkrahús eða aðrar heilbrigðisstofnanir útskrifa gamla fólkið og senda haltrandi burt með þeim skilaboðum að best sé að vera heima. Það kann að vera rétt, svo fremi að viðeigandi þjónusta sé til staðar. Veruleikinn er sá að heimaþjónusta dugar hvergi nærri til að tryggja lágmarksumönnun. Fyrir marga aðstandendur verður þetta í reynd annað fullt starf, eða því sem næst. Í mörgum tilvikum eru nánustu aðstandendur börn sem eru sjálf komin á miðjan aldur eða eldri og þurfa að samræma vinnu og fjölskyldulíf en fá skyndilega í fangið óumbeðið verkefni sem tekur ærinn tíma. Einnig er hópur aldraðra sem hefur einfaldlega ekki slíkan stuðning og verður að treysta á guð og lukkuna og neyðarhnapp Securitas. Þá er skammgóður vermir að hlusta á Here Comes the Sun.

Farsæld barna - en hvað með aldraða?

Í þessari viku standa Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu fyrir svokallaðri farsældarviku. Markmið vikunnar er að undirstrika mikilvægi samstillts átaks allra þeirra sem starfa með börnum og ungmennum og varpa ljósi á þá jákvæðu þróun sem orðið hefur í kjölfar farsældarlaganna. Þau lög fólu í sér nýja nálgun þar sem barnið er sett í öndvegi og tryggt að þjónusta og stuðningur við það sé samþættur þvert á kerfi. Allt gott og blessað. En er ekki tímabært að beina sambærilegri athygli að stöðu aldraðra í samfélaginu? Eru í smíðum farsældarlög fyrir Bítlakynslóðina og aðra aldraða?

Þurfum ekki að finna upp hjólið

Ég hef lítillega kynnt mér þjónustu við aldraða í öðrum löndum og nefni tvö athyglisverð dæmi.

Sveitarfélög bera meginábyrgð á þjónustunni í Danmörku. Þar er heimahjúkrun, félagsþjónusta og endurhæfing skipulögð sem ein heild í nærumhverfi fólks. Áherslan er á að hjálpa fólki að búa heima eins lengi og kostur er, með þjónustu sem er samhæfð og veitt af föstum teymum. Þegar aldraðir þurfa aukinn stuðning er fyrst reynt að efla færni þeirra til að takast á við daglegt líf sjálfir, fremur en að auka umönnun án frekari markmiða. Þetta hefur aukið lífsgæði fólks og dregið úr þörf fyrir vist á hjúkrunarheimilum.

Í Hollandi hefur svokallað Buurtzorg-módel vakið mikla athygli á síðustu árum. Þar starfa lítil teymi hjúkrunarfræðinga í hverfum sem bera ábyrgð á heildarþjónustu við skjólstæðinga. Hugmyndin er einföld: minnka skrifræði, treysta fagfólki og byggja þjónustuna í kringum einstaklinginn í stað þess að skipta henni niður í mörg smáverkefni. Teymin hafa mikið faglegt sjálfstæði og fylgja sama fólki yfir lengri tíma. Niðurstaðan hefur víða orðið meiri samfella í þjónustu, ánægðara starfsfólk og í mörgum tilvikum lægri heildarkostnaður.

Ég er ekki að segja að Íslendingar geti einfaldlega tekið upp lausnir erlendis frá óbreyttar. En dæmin sýna að það er hægt að skipuleggja þjónustuna á annan og skilvirkari hátt. Ef Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu vilja raunverulega ræða farsæld samfélagsins mætti því spyrja hvort næsta sameiginlega verkefnið ætti ekki að snúast um þjónustu við aldraða. Þar er þörfin augljós. Kerfin eru mörg. Samhæfingin lítil. Slík umræða gæti jafnframt opnað augun fyrir því hvort stærri og öflugri sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu gætu betur samhæft þá þjónustu sem nú er dreifð á milli margra kerfa.

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður.