For­dæmdu börnin

Í Kveik í gær birtust enn á ný frásagnir sem eiga aldrei að þurfa að heyrast í nútímasamfélagi. Sögur um börn sem voru vistuð í úrræðum þar sem öryggi þeirra var ekki tryggt, eftirlit var lítið sem ekkert og aðstæður urðu sumum að hreinni vítiskvöl. Það sem slær mann er ekki aðeins alvarleiki frásagnanna – heldur sú staðreynd að þetta eru ekki einangruð undantekningartilvik úr fjarlægri fortíð. Þær lýsa mynstri. Kerfi sem brást. Fullorðnir sem horfðu fram hjá. Börn sem stóðu eftir varnarlaus.

Eftir áralangar umræður um börn sem voru vistuð við skelfilegar aðstæður – bæði á vegum ríkis og sveitarfélaga – mætti ætla að samfélagið hefði gert upp þessa sögu. En umræðunni er fjarri því lokið henni líkur ekki með umfjöllun um Bakkakot. Hún hefur aldrei verið til lykta leidd. Þvert á móti birtast staðreyndir aftur og aftur sem sýna að við höfum ekki enn tekið á þessu með heildstæðum hætti með farsælu uppgjöri.

Enn og aftur er þjóðin slegin niður með hrikalegum sögum þar sem börn hafa orðið fyrir harkalegu ofbeldi og útskúfun, kynferðislegri misnotkun og það árum saman. Rifjaðar voru upp staðreyndir sem margir vilja helst ekki horfast í augu við: að börn hafi verið vistuð við aðstæður sem engin manneskja ætti að þurfa að lifa við – hvað þá barn. Sögur um ofbeldi, niðurlægingu, ótta og algert afskiptaleysi.

Þær lýsa mynstri sem var viðhaldið af fjölda sveitafélaga um áratuga skeið eins nýjast dæmið ber með sér. Aðalega voru þetta sveitabæir sem höfðu með einhverjum hætti öðlast tiltekið traust sveitafélagana á þessum tíma, traust sem í flestum tilvikum var byggt á sandi.

Þetta er saga um börn sem voru sett í vistun – ekki af sjálfsdáðum – heldur vegna ákvarðana fullorðinna. Ákvarðana sem teknar voru í nafni „úrræðis“, „verndar“ eða „aðstoðar“. En þegar upp er staðið var útkoman fyrir marga hreint helvíti og óbætanlegur skaði.

Lög um skipan nefndar til að kanna starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn, nr. 26/2007, tóku gildi 28. mars 2007. Vistheimilanefnd var sett á fót og rannsakaði heimili sem rekin voru af ríkinu. Sú vinna skipti máli. En það sem skiptir líka máli er það sem stjórnvöld ákváðu að rannsaka ekki og aðhafast ekkert vegna. Það eru þær staðreyndir sem nú blasa við þjóðinni.

Þegar nefndarálit allsherjar- og menntamálanefndar kom fram var bent á að miklum fjölda barna hefði verið ráðstafað af stjórnvöldum á einkaheimili og að mikilvægt væri að þau fengju að gera upp vistun sína með því að hið opinbera skapaði vettvang til frásagna og ábyrgðarmats. Þetta var skýr ábending.

Ég ræddi þessi mál á sínum tíma við nefndarmann vistheimilanefndar í þeirri von að vekja athygli á stöðu okkar sem vistuð vorum á heimilum sem sveitarfélög nýttu. Í því samtali var alveg ljóst að þessi heimili væru ekki til skoðunar. Afstaðan var sú að ekki væri ástæða til að sinna öðrum málum en þegar lá fyrir að skoða ætti. En staðreyndin er sú að heimilin voru fjöldamörg – og þar voru börn oft eftirlitslaus, eins og nefndarálit allsherjar- og menntamálanefndar benti á.

Frá upphafi var ljóst að lögin voru afmörkuð þannig að þau náðu ekki yfir heimili sem sveitarfélög nýttu til vistunar barna – þrátt fyrir að þar hafi börn verið sett í sambærilegar aðstæður og lýst var í Breiðavíkurmálinu og öðrum sambærilegum málum. Þetta var ekki tilviljun. Þetta var pólitísk ákvörðun. Og afleiðingin var sú að stór hópur einstaklinga var útilokaður frá því sem átti að vera samfélagslegt uppgjör.

Þegar vinna vistheimilanefndar hófst komu fram fjölmargar tilkynningar um áþekka háttsemi á öðrum heimilum og stofnunum en þeim sem talin voru upp í lögunum en þeim var vísaði frá og nánast sópað undir teppið. Ekki vegna þess að frásagnirnar væru ekki trúverðugar. Ekki vegna þess að brotin væru minni. Heldur vegna þess að kerfið var hannað þannig að aðeins sum málanna fengjum áheyrn.

Það krefst mikils styrks að stíga fram og segja frá því sem maður upplifði við slíkar aðstæður sem barn. Að segja frá því að vera beittur ofbeldi. Að vera niðurlægður. Að vera hræddur alla daga. Að vera skilinn eftir án þess að nokkur hlustaði eða gripi inn í. Þeir sem hafa stigið fram eiga virðingu skilið. En við verðum líka að segja hlutina eins og þeir eru: margir treysta sér ekki til þess. Aðrir eru látnir, langt fyrir aldur fram. Þeir fengu aldrei réttlæti. Þeir fengu aldrei rödd.

Í umræðunni um vistun barna hefur lengi verið talað eins og vandinn hafi fyrst og fremst snúist um „stofnanir“. En stærri og alvarlegri hluti sögunnar er sá sem hefur aldrei fengið sambærilegt uppgjör: vistun á heimilum og stöðum sem sveitarfélög nýttu til að koma börnum fyrir.

Þegar farið er yfir frásagnir og tilkynningar sem bárust á sínum tíma blasir við að fjöldi barna var vistaður á stöðum þar sem eftirlit var í besta falli óljóst – en oft nánast ekkert. Þar voru börn oftast eftirlitslaus. Þar var ofbeldi sem átti aldrei að geta átt sér stað. Þar var þögnin kerfisbundin.

Verst var að sveitarfélögin sem komu börnunum fyrir þarna hafa aldrei gert upp ábyrgð sína með raunverulegum hætti, hafi þau skömm fyrir.

Við þurfum að hætta að tala um þetta eins og þetta hafi verið óheppileg mistök eða „sögulegar aðstæður“. Þegar sveitarfélag kemur barni fyrir í vistun, þá fylgir því skylda. Skylda til að tryggja að barnið sé öruggt. Skylda til að fylgja því eftir. Skylda til að bregðast við ábendingum. Skylda til að spyrja spurninga og fá svör. Skylda til að hafa eftirlit.

Ef sveitarfélög nýttu vistunarstaði „nánast án eftirlits“, þá er það ekki bara veikleiki í kerfinu. Það er ábyrgðarleysi. Þar liggur hundurinn grafinn. Börnum var ráðstafað hingað og þangað. Þau voru flutt milli staða. Sett í úrræði sem áttu að „virka“. En enginn tryggði að þau væru örugg. Enginn tryggði að það væri raunverulegt eftirlit. Enginn tryggði að börnin hefðu rödd.

Vistin reyndist mörgum börnunum erfið og stundum alger vítiskvöl, þar sem mikið ofbeldi átti sér stað, bæði andlegt, kynferðislegt og líkamlegt.

Alþingi verður að horfast í augu við þessa sögu. Ekki með almennum yfirlýsingum, heldur með ábyrgð. Með því að viðurkenna að börn voru vistuð í úrræðum sem voru ekki örugg. Með því að skapa vettvang þar sem þau sem lifðu þetta af fá að segja frá. Með því að tryggja að þau standi ekki lengur fyrir utan við allt uppgjör.

Við verðum að draga lærdóm af mistökum fortíðar. En til þess að það sé hægt þarf að horfast í augu við sannleikann: sveitarfélög nýttu vistunarstaði nánast án eftirlits — og börnin fengu að gjalda það dýru verði.

Höfundur er framkvæmdastjóri Verndar fangahjálpar.