Kirkjan sem talar fal­lega – og spurningin sem fylgir

Grein 3 af 3

Í þessari þriðju og síðustu grein er ekki verið að efast um vilja eða einlægni. Hér er sjónum beint að orðræðu og því sem gerist þegar hún verður mótandi sjálfsmynd. Spurningin er ekki hvort kirkjan sé opin, heldur hvað það kostar að vera kirkja.

Í heildarviðtalinu við biskup Íslands birtist kirkja sem er stillt, aðgengileg og þjónustumiðuð stofnun í nánu samtali við samtímann. Þar er talað um túlkun, um mótsagnir, um kærleika sem leiðarljós, um sálgæslu og um það sem heldur fólki saman þvert á trú og afstöðu.

Þetta er orðræða sem margir þekkja. Hún hljómar örugg. Hún hljómar kunnugleg. Hún hljómar eins og orðræða sem vill forðast skarpa árekstra.

Og einmitt þess vegna er ástæða til að staldra við.

Því orðræða er aldrei aðeins lýsing á stöðu mála. Hún mótar sjálfsmynd. Hún segir ekki bara hvað stofnun gerir, heldur hver hún skilur sig sem — sérstaklega þegar hún er endurtekin í viðtölum, skýrslum og stefnumótun.

Í sjötta hluta viðtalsins segir biskup setningu sem fáir myndu andmæla:

„Þegar á reynir leitar fólk til kirkjunnar.“

Það er rétt. Fólk leitar til kirkjunnar í sorg, í veikindum, við dauða, við fæðingu og þegar lífið missir festu. Kirkjan hefur gegnt þessu hlutverki um aldir og mun halda því áfram.

En setningin svarar ekki spurningunni sem fylgir ósjálfrátt í kjölfarið: til hvers er leitað — og hvað mætir fólki þar?

Aðgengi sem sjálfsmynd

Í viðtalinu er kirkjan ítrekað skilgreind í gegnum aðgengi. Enginn er spurður. Engu er flett upp. Allir eru velkomnir, óháð trú, skírn eða afstöðu. Þetta er sett fram sem styrkur, og í mörgum skilningi er það styrkur.

En þegar stofnun skilgreinir sig fyrst og fremst í gegnum aðgengi og móttöku, færist sjálfsmyndin. Ekki með yfirlýsingu, heldur með áherslu. Ekki með afneitun, heldur með því sem er síður nefnt.

Þetta er ekki gagnrýni á aðgengi. Þetta er athugun á því hvað gerist þegar aðgengi verður meginviðmið sjálfsmyndar. Þá fara spurningar að snúast um rými, öryggi, jafnvægi og samhljóm — en síður um það sem áður mótaði eðli kirkjunnar í sjálfu sér.

„Við túlkum allt út frá þessu“

Í viðtalinu segir biskup að orð Jesú, sérstaklega æðsta boðorðið og gullna reglan, séu túlkunarlykillinn að öllu saman. „Í raun og veru túlkum við allt út frá þessu,“ segir hún.

Setningin er skýr. Hún dregur fram kærleikann sem miðju. En hún breytir einnig hlutverki kærleikans.

Í kristinni hefð hefur kærleikur verið skilinn sem afleiðing — ávöxtur af því sem Guð hefur opinberað og gert. Í þessari orðræðu verður kærleikur hins vegar forsenda: sían sem annað efni fer í gegnum áður en það fær að standa óbreytt.

Þegar kærleikur fær þetta hlutverk verður texti og hefð sífellt háð því hvort þau samræmast því sem á hverjum tíma er talið stillt, samhljómsríkt og viðeigandi. Þetta er ekki sett fram sem kenning, heldur birtist í áherslum og vali á því sem fær að vera í forgrunni.

Mótsagnir og túlkun sem stjórntæki

Í sama viðtali er talað um mótsagnir í Biblíunni og að allir túlki alltaf. Þetta er sett fram sem rök fyrir því að bókstafstrú sé vandasöm og að túlkun sé óhjákvæmileg.

Aftur: þetta er ekki ósatt í almennum skilningi. En í framkvæmd fær túlkun þá stöðu sem stjórntæki — ekki til að afhjúpa textann, heldur til að halda jafnvægi, draga úr spennu og forðast útilokun. Þá verður textinn síður ytri mælikvarði sem mótar kirkjuna og meira eitthvað sem er lagað að aðstæðum hverju sinni.

Þetta breytir ekki aðeins því hvernig er talað um trú, heldur hvað telst bindandi í henni.

Þegar orðræða og skjöl tala sama tungumál

Þessi tilfinning um tilfærslu vaknar ekki af einni setningu í viðtali. Hún verður skýrari þegar orðræða viðtalsins er borin saman við tungutak í stefnu- og framkvæmdargögnum Þjóðkirkjunnar síðustu ára — fræðslustefnu, kærleiksþjónustu, siðareglum, samkirkjustefnu og opinberri stefnumótun.

Það sem blasir við er ekki árekstur, heldur samhljómur. Sama stillta og vel mótaða orðfærið, miðað að því að forðast árekstur og halda samhljómi. Sama áherslan á gildi, aðgengi og þjónustu. Og sama þögnin um þau atriði sem játningarnar sjálfar leggja mesta áherslu á.

Til að kanna hvort þetta væri aðeins tilfallandi orðalag var farið í kerfisbundna yfirferð á þessum skjölum með fjórar helstu játningar kirkjunnar sem viðmið. Niðurstaðan var ekki höfnun, heldur endurstaðsetning: Játningarlegt tungumál er sjaldnar mótandi í kjarna skjala, á meðan þjónustu-, gilda- og jafnvægishugtök ráða sífellt meira ferðinni.

Þetta eru ekki ályktanir dregnar utan frá, heldur afleiðingar þeirrar orðræðu sem sjálfur biskup Íslands setur fram í viðtalinu.

Spurningin sem stendur eftir er því ekki hvort játningarnar séu formlega viðurkenndar — það eru þær. Spurningin er hvort þær séu enn virkar sem mótandi viðmið, eða hvort þær hafi færst í bakgrunn sem arfleifð fremur en leiðarljós.

Afleiðingar, ekki ásakanir

Þegar orðræða mótar sjálfsmynd stofnunar fylgja afleiðingar. Ekki strax. Ekki með uppnámi. Heldur smám saman.

Afleiðingarnar birtast sem vaxandi spurningar um samræmi… milli þess sem kirkjan segir sig vera og þess hvernig hún talar og starfar. Milli þess umboðs sem hún nýtur og þess inntaks sem er virkt í framkvæmd.

Lagalega nýtur Þjóðkirkjan sérstöðu sem evangelísk-lútersk kirkja. Sú staða byggist ekki á almennri þjónustu eða góðum ásetningi einum saman, heldur á tiltekinni trúarhefð. Þegar sjálfsskilningur færist frá játningum yfir í þjónustu, myndast spenna. Ekki endilega brot, heldur ósamræmi sem kallar á umræðu.

Þetta er ekki spurning um góðan eða slæman vilja. Þetta er spurning um samhljóm milli orða, skjala og umboðs.

Lokaniðurstaða

Grein þessi er ekki skrifuð til að draga í efa einlægni þeirra sem tala fyrir hönd kirkjunnar. Hún er skrifuð til að benda á það sem gerist þegar stillt og vel mótað orðalag verður ráðandi sjálfsmynd.

Kirkjan getur verið hlý, opin og mikilvæg — og samt orðið eitthvað annað en hún var stofnuð sem. Ekki verri. En önnur.

Spurningin sem eftir stendur er því ekki hvort kirkjan geri gott. Hún er hvort orðræða hennar og starf standist það umboð sem hún nýtur.

Spurningin er ekki hvort kirkjan sé opin... heldur hvort hún krefjist enn einhvers sem kostar meira en orð.

Höfundur er guðfræðingur