Hver er upp­runi íslam?

Það er alkunna að fræðasamfélagið og trúarbrögðin eru ekki alltaf samhljóða. Til dæmis fer tvennum sögum af tilurð íslam. Innan fræðasamfélagsins er sterk samstaða um að íslam séu sögulega ung trúarbrögð sem urðu til á Arabíuskaganum fyrir um 1400 árum.

Hins vegar telja múslimar trú sína vera hina upprunalegu trú mannkyns, hvorki meira né minna. Samkvæmt erfikenningum múslima var Múhameð ekki fyrsti músliminn, heldur var hann sá sem endurreisti trúna og opinberaði Kóraninn. Þannig telja þeir Múhameð vera þann síðasta (og mikilvægasta) í langri röð spámanna sem allir áttu að hafa verið múslimar (þar á meðal Abraham og Jesús frá Nasaret).

Sagnfræðingar hafna þeirri hugmynd að íslam hafi verið endurreisn eldri trúarbragða. Þeir telja að samfélög á Arabíuskaganum hafi frá örófi alda verið fjölgyðistrúar, en að fjölgyðistrúin hafi síðan lotið í lægra haldi fyrir ýmsum afbrigðum eingyðistrúar.

Sagnfræðingurinn Valentina Grasso skrifar (bls. 318): „Arabískir fjölgyðistrúarhópar höfðu þegar misst sitt vægi á öldunum fyrir trúboð Múhameðs... Á fimmtu og sjöttu öld, þegar nærliggjandi heimsveldi juku áhrif sín á ættbálkasamfélög Arabíu, voru fjölmargir eingyðistrúarhópar í örum vexti.“

Hvað varðar fjölgyðistrúna, má enn finna arfleifð hennar í Mekka, helgri borg íslam. Þekktasta kennileiti Mekka nefnist Kaaba, en það er kassalaga steinhús hulið svörtu klæði í miðri al-Haram-moskunni. Í einu horni Kaaba er helgur loftsteinn sem er nefndur Hajar al-Aswad eða „Svarti steinninn“ greyptur í vegginn.

Steinar af þessu tagi kallast baetyl-steinar. Þeir voru víða tilbeðnir á fornöld og kenndir við ýmsa ólíka guði. Þegar múslimar biðja bænir sínar krjúpa þeir í áttina að Mekka, nánar tiltekið í áttina að loftsteininum helga.

Eingyðistrúarhóparnir sem Grasso nefnir aðhylltust ólík afbrigði kristni og gyðingdóms. Gnostískir hópar, sem voru villutrúarmenn að mati rétttrúaðra kristinna manna og gyðinga, bjuggu einnig á svæðinu. Það er varla tilviljun að sláandi líkindi eru milli kenninga íslam um Jesú og ákveðinna gnostískra kenninga.

Í tveimur gnostískum textum skrifuðum um árið 200 eftir krist—Hinni gnostísku opinberun Péturs og Seinni ritgerð hins mikla Sets—er að finna óvenjulegt afbrigði af Píslarsögunni. Þar er Jesús sjálfur ekki krossfestur heldur er annar maður krossfestur í hans stað. Sama afstaða birtist í Kóraninum, skrifuðum rúmum fjögur hundruð árum síðar (sjá neðanmálsgrein 1 hér).

Þessi tvö atriði, loftsteinninn í Kaaba og afstaða íslams til Jesú, hljóma ef til vill smávægileg. Engu að síður gegna þau lykilhlutverki í aðgreiningu íslam frá hinum eingyðistrúarbrögðunum. Þau eru einnig dæmi um endurtúlkun og samþættingu sem eru einkennandi fyrir nýjar trúarhreyfingar.

Ef íslam væri í raun elstu trúarbrögð heims ættu að hafa fundist næg sönnunargögn sem styddu þá staðhæfingu. Engin slík sönnunargögn hafa fundist og afstaða fræðasamfélagsins hefur því staðið óhögguð: Íslam er yngst af heimstrúarbrögðunum, ekki þau elstu, og rekur uppruna sinn til ólíkra trúarhefða á Arabíuskaganum sem síðan sameinuðust undir einu flaggi.

Höfundur er áhugamaður um trúarbrögð og sagnfræði.