Úr­skurðar­nefnd klofin en framkvæmdaleyfi stendur

Deilt hefur verið um málið í heillangan tíma og kvað úrskurðarnefndin síðast um miðjan september upp úrskurð þess efnis að framkvæmdir við virkjunina fengju fra, að halda á meðan krafa kærenda, um að framkvæmdaleyfið yrði fellt úr gildi, var til meðferðar hjá nefndinni.

Málið varðar framkvæmdaleyfi Rangárþings ytra til Landsvirkjunar vegna undirbúningframkvæmda fyrir Hvammsvirkjun, sem veitt var um miðjan ágústmánuð. Með samþykkt sveitarstjórnarinnar féll fyrra framkvæmdaleyfi úr gildi um leið. Leyfið tekur ekki til framkvæmda sem eru í eða við vatnsfarveg og hafa því ekki bein né óbein áhrif á vatnshlot, ástand vatnshlota eða umhverfismarkmið þeirra.

Landsvirkjun fékk í ágúst bráðabirgðaheimild til sex mánaða til umhverfisframkvæmda frá Umhverfis- og orkustofnun. Framkvæmdir höfðu verið stöðvaðar í lok júlí eftir að úrskurðarnefnd samþykkti kröfu landeigenda en hófust aftur eftir að sveitarstjórn Rangárþings ytra samþykkti framkvæmdaleyfið.

Orð ráðherra hefðu ekki áhrif á hæfi formanns

Daginn eftir að það var veitt kærðu náttúruverndarsamtökin NASF á Íslandi, Náttúrugrið og Náttúruverndarsamtök Íslands ákvörðun sveitarstjórnarinnar. Var í kærunni gerð sérstök krafa um að formaður úrskurðarnefndarinnar myndi huga að hæfi sínu og víkja sæti í málinu vegna yfirlýsinga umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um Hvammsvirkjun, en formaðurinn er skipaður af honum. 

Fram kemur í úrskurði nefndarinnar að formaðurinn hafi ekki talið tilefni til þess vegna sjálfstæðis nefndarinnar. Því hefðu almenn ummæli ráðherra ekki þýðingu um hæfi formannsins. 

Kærendur vísuðu til þess í máli sínu að ekki hafi verið gert ráð fyrir í lögum að mögulegt yrði að hluta virkjunarleyfi niður, með þeim hætti sem gert er við Hvammsvirkjun. Meirihluti úrskurðarnefndar tekur undir að sú tillhögun, að veita virkjunarleyfi til bráðabirgða fyrir einungis hluta framkvæmdanna, hafi ekki verið reifuð í þingskjölum. 

Beinlínis gert ráð fyrir bráðabirgðaleyfi

Hann bendir á að framkvæmdirnar séu að miklu leyti hluti af þeirri framkvæmd sem sætti mati á umhverfisáhrifum og var fjallað um í úrskurði Skipulagsstofnunar í ágúst 2003. Eins liggi fyrir að ákvörðun um veitingu virkjunarleyfis til að reisa og reka Hvammsvirkjun hafi verið ógilt með dómi Hæstaréttar. 

„Við þessar aðstæður liggur ekki fyrir afstaða leyfisveitanda til þess hvort matsskyld framkvæmd verði heimiluð í heild sinni. Við slíkar aðstæður virðist illa samrýmanlegt ákvæðum laga [...] að veitt sé heimild til þess að hefja framkvæmdir við virkjunina með því leyfi sem til umfjöllunar er í máli þessu,“ segir í úrskurðinum. 

Í kjölfarið segir þó að ekki verði hjá því litið að leyfið sé gefið út með heimild í 4. grein laga 65/2003, þar sem beinlínis sé gert ráð fyrir að leyfi verði veitt til bráðabirgða til matasskyldrar framkvæmda. Tilgangur heimildarinnar sé að flýta fyrir framkvæmdum í sérstökum og brýnum undantekningatilvikum. Færð hafi verið fullnægjandi rök í umræðu um ný raforkulög að þessi heimild væri mikilvæg þegar almannahagsmunir séu í húfi.

Nóg að leyfa almenningi að skila umsögn

Náttúruverndarsamtökin höfðu í kæru sinni fært rök fyrir því að þátttökuréttur almennings í mati á umhverfisáhrifum hafi verið brotinn. 

Nefndin segir í úrskurði sínum að ákvörðun um veitingu bráðabirgðaheimildar virðist ekki háð málsmeðferð samkvæmt lögum að öðru leyti en því að nægilegtt sé að matsskýrsla liggi fyrir eða ákvörðun um matsskyldu. Almenningi hafi verið birt leyfisveitingin og gefið tækifæri til að skila umsögn. 

Vafasöm beiting heimatilbúinna mælikvarða

Í séráliti Aðalheiðar Jóhannsdóttur prófessors við lagadeild Háskóla Íslands og Þorsteins Sæmundssonar jarðfræðings segjast þau ósammála úrskurði meirihluta nefndarinnar og telja rétt að fallast á ógildingu leyfisveitingarinnar. 

„Veiting virkjunarleyfis til bráðabirða fyrir hluta framkvæmda einvörðungui á sér enga stoð 1. mgr. 4. gr. a. raforkulaga nr. 65/2003.. Ekki er heldur vikið að slíkri framkvæmd í lögskýringargögnum sem fylgdu breytingarlögum nr. 42/2025,“ segir í sérálitinu. 

„Því síður er vikið að mælikvarðanum „undirbúningsframkvæmdir vegna virkjunarinnar“ eða mælikvarðanum „sem ekki hafi áhrif á vatnshlot“ í tilvitnuðu lagaákvæði eða lögskýringargögnum. Beiting þessara heimatilbúnu mælikvarða er að okkar mati vafasöm.“

Ekki skýrt að Hvammsvirkjun tryggi raforkuöryggi

Segir í álitinu að þtta sé til þess búið að grafa undan meginreglum laga um stjórn vatnamála, almennum reglum raforkulaga og laga um umhverfismat framkvæmda og áætlana. 

„Framangreindu til viðbótar teljum við að ekki hafi verið með óyggjandi hætti sýnt fram á að brýn þörf sé til staðar að halda áfram starfsemi vegna virkjunarframkvæmdanna m.t.t. raforkuöryggi,“ segir í sérálitinu. 

Þau benda á að ekki liggi fyrir hver verði kaupandi raforkunnar sem framleidd veðri í Hvammsvirkjun eða hvort virkjunin muni tryggja almennt raforkuöryggi. Varasamt sé að viðurkenna að Hvammsvirkjun sé sérstakt undantekningatilfelli.