Útiloka mengandi iðnað í Helguvík

Reykjanesbær hefur breytt aðalskipulagi sínu sem útilokar frekari uppbyggingu mengandi iðnaðarstarfsemi en þegar hefur verið samið um í Helguvík. Búnaður kísilvers United Silicon á staðnum stendur ekki undir því að hreinsa mengun frá verinu og verður skipt út.

Þetta kom meðal annars fram á fundi umhverfis- og samgöngunefndar Alþingis í gær. Komu fyrir nefndina umhverfisráðherra, fulltrúar bæjarstjórnar Reykjanesbæjar og íbúa, forstjóri United Silicon og fulltrúi Umhverfisstofnunar.

Friðjón Einarsson, formaður bæjarráðs Reykjanesbæjar, segir við Fréttablaðið að ákvörðun bæjaryfirvalda, sem var stimpluð á þriðjudagskvöld, sé til vitnis um nýja hugsun í uppbyggingu Reykjanesbæjar til framtíðar. Eins og staðan er nú eru það aðeins kísilver Thorsil og álver Century Aluminum (CA) sem hafa möguleika á að reka sinn iðnað í Helguvík til viðbótar við United Silicon – en um bæði verkefnin má segja að ekkert sé í hendi um rekstur. Álvershugmyndir móðurfélags Norðuráls virðast reyndar úr sögunni eftir að CA afskrifaði verkefnið í bókum sínum. Landvernd, Náttúruverndarsamtök Suðvesturlands, og íbúar í Reykjanesbæ kærðu starfsleyfisúrskurð Umhverfisstofnunar í mars.

„Þetta þýðir að við bönnum mengandi iðnað í Helguvík til framtíðar. Svona ákvörðun er ekki afturvirk en við höfum neitunarvald gagnvart nýjum aðilum,“ segir Friðjón spurður um ákvörðun bæjarstjórnar. „Þetta er risaákvörðun og var í samráði við íbúa. Þetta er til marks um breytt samfélag og breytt viðmið um hvernig við viljum byggja bæinn okkar upp. Þetta er tímamótaákvörðun, tel ég,“ segir Friðjón.

Höfnin í Helguvík hefur verið byggð upp sem stórskipahöfn fyrir þungaiðnað, byggt á fyrstu hugmyndum frá 1994. Til þess verks hefur verið varið níu milljörðum króna sem lítið sem ekkert hefur nýst.

Friðjón segir að höfnin muni nýtast þrátt fyrir ákvörðunina. Önnur starfsemi, iðnaður og ferðaþjónusta muni njóta þess. Hins vegar hefur ekkert verið ákveðið um hvers konar starfsemi önnur en mengandi iðnaður fær inni í Helguvík.

„Við munum styðja við grænan iðnað eins og við getum,“ segir Friðjón og bætir við að ef United Silicon nái ekki að uppfylla þau ströngu skilyrði sem um fyrirtækið gilda, þá „auðvitað lokar þessi verksmiðja“.

Þungum áhyggjum lýst á fundinum

Sigrún Ágústsdóttir, sviðsstjóri hjá Umhverfisstofnun, sagði eftirlit með United Silicon vera fordæmalaust. Farið hefði verið í endurteknar eftirlitsferðir þar sem 17 frávik frá starfsleyfi hafi verið greind. Fyrir dyrum sé sérstök verkfræðileg úttekt á verksmiðjunni; í fyrsta skipti sem stofnunin telur ástæðu til slíkrar aðgerðar.

„Lyktin frá kísilverinu kom á óvart og þar höfum við áhyggjur af því að það séu að losna efni sem ekki var gert ráð fyrir í mati á umhverfisáhrifum og ekki gerð grein fyrir,“ sagði Sigrún og bætti við að litið sé til þess, sé ástæða til, að beita valdheimildum eins og að loka verksmiðjunni eða svipta hana starfsleyfi.

Björt Ólafsdóttir, umhverfis- og auðlindaráðherra, sagði ítrekað á fundinum að henni hugnaðist engan veginn uppbygging stóriðju hvort sem það væri í Helguvík eða annars staðar á Íslandi. Hún sagðist gjalda mikinn varhug við uppbyggingu kísilvera því komið hafi í ljós, öfugt við það sem áður var haldið fram, að mengunin væri óásættanleg.

„En ég er bundin ákvörðunum fyrri ríkisstjórna. En það sem ég get gert er að ítrustu kröfur séu uppfylltar hvað varðar starfsemi sem mengar – það á við þessa uppbyggingu og aðra hér á landi.“

Björt sagði til skoðunar að stóriðjan yrði skikkuð til að koma til móts við loftslagsmarkmið Íslands; grænir hvatar kæmu til greina eins og binding með skógrækt.

Helgi Þórhallsson, forstjóri United Silicon á Íslandi, sagði allt hafa farið úrskeiðis í starfsemi verksmiðjunnar, sem á annað borð gat gert það. Hann sagði vandamálið ekki vera reykhreinsibúnaðinn sjálfan heldur lofthreinsun í húsinu sjálfu; reyksía sem hreinsa á loftið sé of lítil og valdi ekki hreinsun. Henni verður skipt út, eftir ráðleggingum norskra sérfræðinga. Það geti tekið allt að því fimm mánuði að fá hana og setja upp, en um mikla fjárfestingu sé að ræða.

„Það er rétt að það hefur verið erfitt að fá tölvubúnaðinn til að virka. Þetta er miklu flóknara í dag en í gamla daga þegar ég var að stýra verksmiðjum þar sem var eifaldari stýribúnaður. Það tekur lengri tíma að láta allt virka saman, en þetta er allt leysanlegt,“ sagði Helgi.

Þórólfur J. Dagsson, formaður samtaka íbúa á Reykjanesi, sagði stöðuna sem upp er komin vera óþolandi.

„Hvernig dettur fólki í hug að taka svona iðnað og setja hann niður svo nálægt byggð? Það er ekki hægt að bjóða okkur bæjarbúum upp á þetta – við erum engin tilraunadýr,“ sagði Þórólfur og vék sérstaklega að þeirri staðreynd að verksmiðja United Silicon væri aðeins rúmum kílómetra frá leik- og grunnskólum í Reykjanesbæ. Ef aðlögun að rekstri kísilvers á Íslandi hafi verið nauðsynleg, eins og talað sé um, þá hefði kannski verið þjóðráð að gera það í upphafi á iðnaðarsvæði í góðri fjarlægt frá byggð, sagði Þórólfur og spurði fulltrúa Umhverfisstofnunar um hvaða efni gætu verið í reyknum sem berst yfir byggðina og séu ekki mæld; hvort eiturefnið díoxín gæti verið þeirra á meðal.