Að taka á móti myrkrinu

Hugleiðing um fyrsta vetrardag, fólkið sem kom á undan okkur og litlu helgisiðina sem geta fylgt okkur inn í skammdegið.

Laugardaginn 24. október var fyrsti vetrardagur á Íslandi. Samkvæmt gamla íslenska tímatalinu er veturinn því genginn í garð. Dagarnir styttast, birtan minnkar og myrkrið fær meira rými.

Skammdegið er samofið íslenskri náttúru, sögu og menningu. Það vekur líka spurningar um fólkið sem kom á undan okkur: hvernig það lifði og hvernig það tókst á við óvissuna sem fylgdi vetrinum.

Þegar veturinn gekk í garð

Í gamla íslenska tímatalinu var árinu skipt í tvö meginmisseri: sumar og vetur. Á sumrin þurfti að afla matar og heyja til vetrarins, þegar aðstæður voru oft erfiðari. Þótt fólk talaði einnig um vor og haust markaði upphaf hvors misseris mikilvæg tímamót.

Í norrænum heimildum er sagt frá veislum og blótum við árstíðaskipti. Fólk færði guðunum fórnir og kom saman til að borða, drekka og óska eftir góðu árferði. Heimildirnar gefa ekki tæmandi mynd af þessum siðum og þeir voru ólíkir eftir stöðum og tímum. Þær sýna þó að fólk gaf árstíðaskiptunum vægi með sameiginlegum athöfnum.

Þegar skammdegið er sem dýpst koma síðan vetrarsólstöður. Þá er dagurinn stystur og eftir það tekur aftur að lengja. Þessi tvö tímamót geta verið eins og upphaf og vendipunktur á ferðalagi: fyrsti vetrardagur býður okkur inn í myrkrið og vetrarsólstöður minna okkur á að birtan snýr aftur.

Myrkrið og fólkið sem kom á undan okkur

Veðrið, birtan og árstíðirnar höfðu bein áhrif á daglegt líf og afkomu forfeðra okkar og formæðra. Myrkrinu gat fylgt kuldi, einangrun og ótti. Utan við bæinn voru fjöllin, hafið og óútreiknanlegt veður. Í sögunum sem lifðu með fólkinu voru líka draugar, huldufólk, útilegumenn og alls kyns vættir.

Ég hef lengi heillast af íslenskum þjóðsögum, gömlum kvæðum og því hvernig lífið á Íslandi birtist í þeim. Þar má finna bæði sorg og söknuð, en líka hlýju, von og löngun til að vernda þau sem okkur þykir vænt um.

Inni í baðstofunni kom heimilisfólkið saman við vinnu, sögur og kveðskap. Þar sköpuðust stundir samveru, þótt lífið fyrir utan bæinn gæti verið ótryggt og erfitt. Daglegt líf snerist ekki eingöngu um að komast af; þar var líka að finna tengsl, sköpun og gleðistundir.

Undanfarið hef ég sérstaklega hugsað til kvennanna í minni ætt og allra þeirra kvenna sem gengu á undan okkur – til vinnunnar sem þær sinntu, ábyrgðarinnar sem þær báru og þess svigrúms sem þær höfðu til að ráða eigin lífi.

Við þekkjum ekki innri heim þeirra allra. En við getum staldrað við og reynt að ímynda okkur hann með virðingu og samkennd. Hvar fundu þær gleði? Hverju hlógu þær að? Hvaða sögur sögðu þær hver annarri í myrkrinu?

Getum við tekið á móti myrkrinu?

Í dag höfum við rafmagn, hita og möguleika á að lýsa upp nánast hvert horn. Samt getur skammdegið reynst okkur erfitt. Sumum finnst það notalegt, öðrum þungbært og mörgum hvort tveggja á mismunandi dögum.

Hvað gerist þegar við hægjum aðeins á okkur? Þegar við leyfum okkur að vera meira heima, leitum í hlýju og samveru eða gefum okkur stund til að hlusta inn á við?

Við þurfum ekki að elska skammdegið til að finna leiðir til að mæta því. Fyrir sum okkar felst það í kyrrð og hvíld, fyrir önnur í meiri birtu, hreyfingu eða stuðningi frá fólkinu í kringum okkur. Þarfirnar geta líka breyst frá degi til dags.

Árstíðaskiptin geta orðið tilefni til að spyrja: Hvað þarf ég á að halda í vetur og hvernig get ég hlúð að því?

Helgisiðir til að taka á móti vetrinum

Líkt og fólk markaði áður árstíðaskipti með sameiginlegum athöfnum getum við skapað okkar eigin helgisiði í dag. Þeir þurfa ekki að vera flóknir eða hátíðlegir. Helgisiður getur verið einföld athöfn sem við gefum sérstaka athygli og merkingu.

Hér eru nokkrar nútímalegar hugmyndir sem hver og einn getur aðlagað að sér.

Kveiktu á kerti með ásetningi

Gefðu þér augnablik áður en dagurinn hefst eða þegar kvöldar. Kveiktu á kerti og hugsaðu um það sem þú vilt bjóða inn í veturinn: hlýju, hvíld, skýrleika, hugrekki eða eitthvað allt annað.

Sestu um stund í rökkrinu

Ef þér líður vel með það, leyfðu þér að vera í rökkrinu í eina mínútu eða tvær áður en þú kveikir ljósið. Taktu eftir því hvernig þér líður, án þess að þurfa að breyta neinu.

Minnstu fólksins sem kom á undan

Skoðaðu gamla ljósmynd, rifjaðu upp sögu úr fjölskyldunni eða hugsaðu til einhvers sem þú vilt minnast. Þú getur líka gefið þér stund til að hugsa til formæðra þinna og forfeðra, hvort sem þú þekkir sögur þeirra vel eða lítið.

Komið saman yfir máltíð

Eldaðu eitthvað hlýtt og bjóddu vinum eða fjölskyldu í mat. Kannski getið þið deilt góðri minningu frá sumrinu eða sagt frá einhverju sem þið hlakkið til í vetur.

Notaðu röddina

Syngdu lag sem tengir þig við minningu, manneskju eða stað. Það getur verið gamalt íslenskt lag eða einfaldlega lágt humm. Þú þarft ekki að syngja vel til að njóta þess.

Farðu út og fylgstu með breytingunum

Taktu eftir birtunni, vindinum, lyktinni og litunum. Hvernig er náttúran að breytast í kringum þig? Það er hægt að tengjast árstíðunum hvar sem við búum.

Ljós í myrkrinu

Við þurfum ekki að endurskapa gamla siði til að gefa árstíðaskiptunum merkingu. Við getum sótt innblástur í fortíðina og fundið það sem á við í okkar lífi í dag.

Nú þegar veturinn er genginn í garð getum við tekið okkur örlitla stund til að þakka sumrinu sem leið og bjóða þennan nýja tíma velkominn.

Kannski með kerti. Kannski með söng. Kannski bara með því að setjast niður í smá stund og hlusta.

Hvernig langar þig að taka á móti vetrinum?

Höfundur er áhugamanneskja um helgisiði, árstíðir og náttúrutengingu.