Þegar lands­fram­leiðsla dugar ekki

Hvernig Ísland getur styrkt norræna velferðarmódelið áður en næsta auðlindabylting hefst.

Ísland er enn norrænt velferðarríki. OECD telur landið eitt tekjuhæsta og tekjujafnasta ríki samtakanna. Atvinnuþátttaka er mikil, tekjudreifing tiltölulega jöfn og aðgangur að menntun og heilbrigðisþjónustu almennur. Sterkir lífeyrissjóðir, skipulagður vinnumarkaður og félagslegt öryggisnet eru áfram hluti af samfélagsgerðinni.

Það væri rangt að lýsa Íslandi sem gróðakerfi fárra. Það væri jafn rangt að ætla að norræna módelið varðveitist af sjálfu sér af því að stofnanirnar eru enn til. Prófið er ekki hvað kerfið heitir. Prófið er hverju það skilar.

Ef hagkerfið vex en húsnæði étur upp tekjuaukninguna, grunnfærni barna veikist, innviðir safna viðhaldsþörf og takmarkaðar auðlindir skapa mikil einkaverðmæti án þess að samfélagið geti sýnt hvað það fær á móti, getur landið verið norrænt velferðarríki að nafninu til en fjarlægst kjarnann í útkomunni. Verkefnið er því ekki að afnema markaðinn og ekki að jafna allt. Það er að tryggja að öflugt markaðshagkerfi, sameiginlegar auðlindir og tækni skili atvinnu, framleiðni, tækifærum og grunnþjónustu — og þannig dreifðum ávinningi að fólk finni framfarirnar í eigin lífi.

Velferðarríkið er umbreytingarkerfi

Landsframleiðsla svarar einni spurningu: hversu mikið framleiddi hagkerfið? Hún svarar ekki hinni: hvað varð af framleiðslunni? Þar þarf mælikvarða sem má kalla velsældarnýtni hagkerfisins: hversu vel aukin framleiðni, auðlindatekjur og tækni breytast í ráðstöfunartekjur eftir húsnæðiskostnað, heilbrigð æviár, frjálsan tíma, grunnfærni barna, húsnæðisöryggi, félagsleg tengsl, virka innviði og stjórn fólks á eigin lífi.

Ísland hefur grunninn. Velsældarrammi stjórnvalda hefur 40 mælikvarða. Sex áherslur voru tengdar fjármálaáætlun og árið 2021 höfðu þær, samkvæmt OECD, áhrif á 30 af 35 málefnasviðum. Það var staðan þá. Vandinn er ekki að ekkert sé mælt. Næsta skref er að mælingin hafi afleiðingar. Það er munurinn á mælaborði og stjórnkerfi.

Prófið sem þegar er búið að taka

Lögin um stjórn fiskveiða kveða á um að nytjastofnar séu sameign þjóðarinnar. Nýtingarrétturinn varð samt verðmætur, framseljanlegur og eignfærður. Bankarnir voru einkavæddir, en fóru í þrot 2008 og voru endurreistir. Uppgangurinn sat að miklu leyti eftir hjá þeim sem höfðu eignast bankana. Tapið sat eftir hjá heimilum: vanskil, greiðsluþrot og eignamissir. Þetta var próf á úthlutun velferðarkerfisins - til þeirra sem voru í innsta hring. Sameign í lögum dugar ekki ef aðgangur að opinberum eignum og auðlindum fellur til fámennrar kliku en tap dreifist á fólkið. Sama próf stendur nú yfir orku, reiknigetu og tækniáviningi. Ef megavattstundin fer sömu leið og kvótinn og bankaeignin, hefur velsældarnýtnin brugðist áður en tæknin skilar sér.

Fyrsta breytingin: mæla útkomu heimilisins

OECD bendir á að Ísland sé ríkt og tiltölulega jafnt, en húsnæðismarkaðurinn hafi þrengst verulega á síðustu fimmtán árum. Íbúðastofninn hefur ekki haldið í við fólksfjölgun og eftirspurn. Tillögur OECD eru meðal annars meira byggingarland, þétting, einfaldari leyfi og fjárfesting í hagkvæmu húsnæði. Laun geta hækkað án þess að fjölskyldan verði betur sett. Ef hærri laun fara jafnóðum í leigu, lán og vexti verður hluti framfaranna að millifærslu, ekki að auknu svigrúmi. Lykiltala ætti því að vera ráðstöfunartekjur eftir nauðsynlegan húsnæðiskostnað. Norræna módelið verður ekki varið með því að styrkja greiðslugetu inn á markað þar sem framboðið vex of hægt.

Önnur breytingin: gera börnin aftur að efnahagsstefnu

PISA 2025 er viðvörun, ekki heildardómur yfir börn eða kennara. Aðeins 56 prósent íslenskra 15 ára náðu grunnviðmiði í lestri; 62 prósent í stærðfræði og náttúruvísindum. Ísland var undir OECD-meðaltali á öllum þremur sviðum. Frá 2015 jókst hlutfallið undir grunnviðmiði um 22 prósentustig í lestri, 14 í stærðfræði og 13 í náttúruvísindum. OECD bendir á að lestur sem felur í sér mat á upplýsingum og gagnrýna hugsun verði enn mikilvægari með gervigreind. Skólastefna er því hagstjórn. Hugverkahagkerfi byrjar hjá barninu sem lærir að lesa, skilja hlutföll og prófa fullyrðingu. Færri og skýrari námsmarkmið, snemmtæk íhlutun, fagleg sérhæfing kennara og sterkari íslenskukennsla færa kerfið nær norrænum kjarna.

Þriðja breytingin: láta sameiginlegar auðlindir skila sýnilegum ávinningi

Norræna módelið bannar ekki hagnað. Það gerir ráð fyrir að markaðurinn starfi innan stofnana sem tryggja aðgang að tækifærum, almannagæði og dreifingu afraksturs. Verðmæti sem verða til vegna aðgangs að takmarkaðri sameiginlegri auðlind þarf því að greina sérstaklega. Tækni- og hugverkaiðnaður skilaði, samkvæmt Samtökum iðnaðarins, 369 milljörðum króna í útflutning árið 2025, eða 18,6 prósentum af heild. Áætluð útgjöld til rannsókna og þróunar námu 113,5 milljörðum króna árið 2024, eða 2,48 prósentum af landsframleiðslu. Fyrirtækjahluti þess árs er áætlaður.

Raforka er aðfang. Reiknigeta er innviður. Hugverkið er afurðin. Stór orkufrek verkefni ætti að meta eftir varanlegum störfum, rannsóknum, íslenskum birgjum, skattstofnum, þekkingaryfirfærslu og hugverkum — ekki aðeins eftir megavöttum. Gagnsæjar reglur sem liggja fyrir í upphafi fækka geðþóttaákvörðunum. Spurningin er einföld: hversu mikil varanleg innlend verðmæti verða til úr takmarkaðri megavattstund?

Fjórða breytingin: varðveita norræna vinnumarkaðinn þegar gervigreind kemur

OECD lýsir Norðurlöndunum sem ríkjum með mikla kjarasamningsþekju og skipulögð samskipti aðila vinnumarkaðar. Ísland hefur hátt hlutfall stéttarfélagsaðildar. Framleiðniaukning getur birst sem hærri raunlaun, meiri hagnaður, lægra verð, betri þjónusta eða styttri vinnutími. Norræna leiðin er ekki sú að ríkið ákveði allt, heldur að semja innan stöðugs ramma áður en ávinningurinn fellur í hendur fárra. Annars skiptist vinnumarkaðurinn í fáa eigendur tækninnar og marga notendur hennar.

Fimmta breytingin: gera opinbera þjónustu að niðurstöðukerfi

Það er ekki norræn velferð að verja miklu fé. Það er norræn velferð ef féð skilar þjónustu. Fjárlög þurfa að færast frá spurningunni hvað málaflokkurinn fékk yfir í spurninguna hvaða niðurstaða var keypt. Innviðaástandið er þegar sýnilegt: bið eftir greiningu og meðferð, mönnunarvandi á sjúkrahúsum og hjúkrunarheimilum, kostnaðarþensla stórframkvæmda á borð við nýjan Landspítala, og vegakerfi sem safnar viðhaldsþörf hraðar en fjármagni. Þetta er mælanleg útkoma, ekki tilfinning. Í heilbrigðismálum: biðtími, heilbrigð æviár og aðgengi að þjónustu. Í öldrun: bið eftir hjúkrun og geta fólks til að búa heima. Í skólum: grunnfærni. Í vegum: ástand eignarinnar. Í húsnæði: hlutfall tekna sem fer í húsnæðiskostnað og raunverulegt framboð. Mæla þarf stöðuna í öllum greinum, ákveða lokaástand, nefna ábyrgðaraðila, fjármagna, mæla niðurstöðu og grípa inn í þegar áætlun stenst ekki.

Sjötta breytingin: varðveita samkeppni í litlu landi

Fá fyrirtæki geta orðið stór hluti lítils markaðar án formlegrar einokunar. OECD hefur bent á að regluumhverfi geti takmarkað innkomu og hamlað framleiðni. Velferð er ekki aðeins tryggð með skatti eftir á. Hún er tryggð með því að markaðurinn virki: samkeppni lækkar rentu, ný fyrirtæki dreifa tækifærum og auðveldari innkoma minnkar hættuna á að aðgangur að fjármagni eða auðlind lokist inni hjá fáum.

Þrjár tegundir þjóðarauðs

Norrænt velferðarríki hámarkar ekki eina tegund auðs. Það byggir fjárhagslegan auð, mannauð og lífsauð samtímis. Vel menntað barn verður verðmætaskapandi fullorðinn. Heilbrigður starfsmaður vinnur lengur. Öruggt heimili minnkar álag. Innviðir auka framleiðni. Traust lækkar viðskiptakostnað. Velferð getur því verið framleiðslugeta.

Prófið árið 2040

Árið 2040 dugar ekki stærri landsframleiðsla. Hafa ráðstöfunartekjur eftir húsnæði aukist? Nær stærra hlutfall barna grunnfærni? Lifir fólk lengur við góða heilsu? Er auðveldara að fá heilbrigðis- og öldrunarþjónustu? Eru innviðir í betra ástandi? Hefur fólk bæði tekjur og tíma? Er atvinnulífið opið nýjum fyrirtækjum? Skapar hver megavattstund meiri varanleg verðmæti en áður?

Ef já, hefur Ísland varðveitt norræna módelið með því að þróa það. Ef nei, hjálpar lítið að benda á hagvöxt. Þá hefur framleiðslan aukist án umbreytingar.

Ísland þarf ekki að velja á milli markaðar og velferðar. Norræna módelið byggir á báðu. Valið er hvort markaður og sameiginlegar auðlindir starfi innan reglna sem breyta framleiðni í getu fólks til að lifa góðu lífi. Það krefst ekki þess að ríkið eigi allt, né jafnra tekna. Það krefst samkeppni, sýnilegrar auðlindarentu, þjónustu sem skilar árangri, tækifæra barna og framleiðniaukningar sem nær lengra en inn í efnahagsreikning fyrirtækis.

Sterkur markaður skapar verðmæti. Sterkar stofnanir varðveita samkeppni. Sterkt velferðarkerfi byggir mannauð. Mælanleg útkoma segir hvort almenningur fékk hlut. Landsframleiðsla mælir afköst. Velsældarnýtni mælir hvort þau urðu að samfélagi sem fólk vill lifa í. Það er prófið sem næsta tæknibylting leggur fyrir Ísland.

Höfundur er byggingaverkfræðingur.