Erum við að grafa undan lýð­ræðinu?

Opnum faglega umræðu um það sem þarf að bæta eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna

Lýðræði byggist ekki aðeins á því að kjósendur fái að kjósa. Það byggist á því að kjósendur geti treyst þeim upplýsingum sem ákvörðun þeirra byggist á.

Þess vegna eigum við nú, þegar þjóðaratkvæðagreiðslunni er lokið, að fara yfir það sem vel tókst og líka það sem þarf að bæta. Ekki til að halda kosningabaráttunni áfram og ekki til að ráðast á þá sem kusu já eða nei.

Heldur til að opna faglega og yfirvegaða umræðu um hvernig við tryggjum sterkt íslenskt lýðræði til framtíðar.

Það er sérstaklega mikilvægt vegna þess að sérfræðingateymi Mannréttinda- og lýðræðisstofnunar / Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, ÖSE/ODIHR, fylgdist með þjóðaratkvæðagreiðslunni.

ODIHR hafði fyrir kosningar lýst miklu trausti á framkvæmd íslenskra kosninga. Stofnunin taldi þó sérstaka ástæðu til að skoða laga- og regluumhverfi fjármögnunar kosningabaráttunnar, samfélagsmiðla og fjölmiðla.

ODIHR á síðan eftir að skila mati sínu á kosningunum. Rétt er að bíða þeirrar skýrslu og taka niðurstöður hennar frekari skoðunar þegar þær birtast.

En við þurfum ekki að bíða með umræðuna.

Við sáum sjálf atriði sem kalla á yfirvegað uppgjör.

• Hversu gagnsæ var fjármögnun kosningabaráttunnar?
• Vissi kjósandinn hver borgaði fyrir pólitísku auglýsingarnar?
• Voru nægileg skil milli staðreynda, skoðana, öryggis og sviðsmynda?
• Hvernig eigum við að bregðast við þegar sannanlega rangar upplýsingar eða ósannaðar fullyrðingar eru notaðar í pólitískum auglýsingum?
• Hvernig tryggjum við að sérfræðingar, fræðimenn og almenningur treysti sér áfram til þátttöku þegar umræðan verður hörð?

Þetta eru ekki spurningar um ESB aðild. Þetta eru spurningar um lýðræðið.

Hvað ef ósannindi fá að standa óátalin?

Kosningabarátta verður aldrei fræðileg ráðstefna. Það verða slagorð. Það verða ýkjur og hörð átök. Það er hluti af lýðræðinu. En mörkin skipta máli.

• Ef fullyrðing er sannanlega röng og hún fær að standa óátalin, og jafnvel birtast aftur og aftur í kostuðum auglýsingum, hvað gerist þá?
• Ef sá sem setur fram flóknar staðreyndir þarf að útskýra tíu fyrirvara en sá sem vekur ótta þarf aðeins fimm orð, hvor nær meiri athygli?
• Ef enginn ber ábyrgð á rangfærslunni, hvaða hvati er þá til að segja satt í næstu kosningabaráttu?

Ef ósannindi verða árangursrík stjórnmálaaðferð án afleiðinga grefur það undan lýðræðinu.

Ekki vegna þess að fólk megi ekki hafa rangt fyrir sér eða að það sé banna að vera með mismunandi skoðanir. Heldur vegna þess að lýðræðisleg ákvörðun verður aldrei betri en upplýsingaumhverfið sem kjósandinn hefur til að taka sína upplýstu ákvörðun.

Við þurfum að geta greint á milli

Þess vegna eigum við að gera skýran greinarmun: Skoðun: „Ég tel ESB-aðild draga of mikið úr íslensku fullveldi.“ Það er pólitísk afstaða.

Staðreynd: ESB-aðild felur í sér framsal skilgreindra valdheimilda.

Ýkt eða ósönn fullyrðing: „Ísland verður ekki lengur sjálfstætt ríki.“ Það er allt önnur fullyrðing og þarf að standast staðreyndapróf.

Sama gildir um varnarmálin. Staðreynd: ESB-ríkin hafa sameiginlega öryggis- og varnarmálastefnu og varnarsamstarf þeirra hefur aukist.

En þegar það verður að: „Íslensk ungmenni verða kölluð í Evrópuher“ er farið langt út fyrir þá staðreynd. ESB hefur engan sameiginlegan her sem getur kvatt íslensk ungmenni til herþjónustu.

Þarna liggur einmitt vandinn. Hálfsannleikurinn byrjar gjarnan á einhverju sem er satt að hluta, en öll myndin er ekki gefin. Það leiðir kjósandann oft að niðurstöðu sem sanna myndin styður ekki. Hér má líka taka dæmið um 50 milljarðana.

Gerum sömu kröfur til já- og nei-sinna

Þetta samtal verður aðeins trúverðugt ef við gerum sömu kröfur til já- og nei-sinna. Það var ekki hægt að fullyrða fyrirfram að Ísland myndi „missa fiskinn“. En það var heldur ekki hægt að tryggja að sjávarútvegurinn yrði óbreyttur.

Það var villandi að setja mögulega brúttógreiðslu til ESB fram sem endanlegan kostnað án þess að fjalla um mótframlög.

En já-hliðin gat heldur ekki vitað fyrirfram hver nettóstaða Íslands yrði. Það var ekki hægt að lofa að aðild eða evra myndi sjálfkrafa færa Íslandi sænska eða danska húsnæðisvexti. Heldur aðeins að nýtt umhverfi gæti leitt til jákvæðra breytinga.

Hvorki verstu sviðsmyndir né besta eru staðreyndir.

Þess vegna var heiðarlegast að segja: Semjum fyrst. Sjáum samninginn. Metum hann síðan.

Hver á að gæta sannleikans?

Hér þurfum við að fara varlega. Lausnin er ekki ríkisstofnun sem ákveður hvað megi segja í stjórnmálum. Það gæti auðveldlega snúist í andhverfu sína og orðið ógn við lýðræðið.

Málfrelsi og hörð stjórnmálaumræða eru grundvallarréttindi.

Vörnin þarf frekar að byggjast á gagnsæi, ábyrgð og sterkum óháðum stofnunum.

• Kjósandinn á að vita hver borgar fyrir pólitíska auglýsingu.
• Upplýsingar um stærstu framlög og útgjöld eiga að liggja fyrir áður en kosið er.
• Stafrænar pólitískar auglýsingar eiga að vera rekjanlegar.
• Fjölmiðlar þurfa svigrúm til staðreyndaskoðunar og eiga að upplýsa.
• Fræðimenn og sérfræðingar þurfa að geta komið þekkingu sinni á framfæri án þess að umræðan breytist strax í persónulegan leðjuslag.
• Stjórnmálahreyfingar eiga að bera ábyrgð á þeim staðhæfingum sem þær kaupa dreifingu á.

Hættan er þegar hófsama fólkið þagnar

Þetta er kannski sá veikleiki sem er erfiðast að setja í lög og reglur. Ef fræðimaður, sérfræðingur eða venjulegur borgari sér að sá sem fer varlega með staðreyndir fær litla athygli en sá sem fullyrðir mest fær mesta dreifingu, hvað gerist?

Ef þátttaka þýðir persónulegar árásir og leðjuslag, hversu margir segja einfaldlega: „Ég tek ekki þátt í þessu.“

Þá missir lýðræðið mikilvægar raddir. Hófsamt fólk dregur sig í hlé eða kemur ekki fram. Sérfræðingar þagna og eftir verður meira rými fyrir þá sem eru tilbúnastir að einfalda, ýkja og ala á ótta.

Þá verður til besti jarðvegurinn fyrir öfgar og stjórnmálin geta auðveldlega færst yfir í „einræðið“ eins og dæmin sanna.

Við höfum tækifæri núna

Við eigum sterkt lýðræði á Íslandi. Mikil kjörsókn í þjóðaratkvæðagreiðslunni er eitt merki þess. ODIHR hefur jafnframt lýst trausti á íslenskri kosningaframkvæmd.

Þess vegna er þetta rétti tíminn til að ræða veikleikana. Áður en þeir verða að alvarlegu vandamáli. Við bíðum eftir mati ÖSE/ODIHR og fara vel yfir það þegar það birtist.

En það er samt gott að opna strax á umræðuna.

• Þurfum við skýrari reglur um fjármögnun þjóðaratkvæðagreiðslna?
• Þarf kjósandinn að fá upplýsingar um stærstu styrktaraðila áður en hann kýs?
• Þurfum við meira gagnsæi um stafrænar stjórnmálaauglýsingar?
• Hvernig eflum við óháða staðreyndaskoðun?
• Hvernig sköpum við umræðumenningu þar sem sérfræðingar, fræðimenn og almenningur vilja taka þátt?

Þetta snýst ekki um að takmarka málfrelsi. Þetta snýst um að verja lýðræðið.

Lýðræði þarf á ágreiningi að halda. Við eigum að geta tekist hart á um ESB, krónuna, sjávarútveginn, fullveldið og framtíð Íslands.

En undir öllum þeim ágreiningi þarf að vera sameiginlegur grunnur:

Staðreynd er staðreynd. 

Skoðun er skoðun.

Öryggi – áhætta er áhætta. Við tryggjum ekki eftir á.

Sviðsmynd er sviðsmynd.

Ef ósannindi fá að standa óátalin aftur og aftur verður sífellt erfiðara fyrir kjósandann að vita hverju hann á að treysta. Það grefur undan traustinu og lýðræðinu. Við vitum að án trausts verður ekkert lýðræði til lengdar.

Nú þurfum við að af yfirvegun og fagmennsku að læra hvað hefði betur mátt fara til að við getum áfram tryggt og treyst á okkar góða lýðræði.

Höfundur er viðskiptafræðingur með MS í stjórnun og stefnumótun. Kennari og fyrirlesari um leiðtogamenningu og Qigong lífsorku – lifsraekt.is