Veistu hvaða sírenur syngja til þín?

Vilbert Gústafsson skrifar 28. ágúst 2026 16:30

Ódysseifur vissi að hann gæti ekki treyst eigin dómgreind þegar söngur sírenanna næði til hans.

Hann lét því binda sig við mastrið áður en hann heyrði sönginn.

Ekki vegna þess að hann væri veikgeðja eða skorti skynsemi. Hann gerði það vegna þess að hann vissi að þegar söngurinn næði til hans myndi blekkingin ekki virðast vera blekking.

Hún myndi virðast vera sannleikurinn.

Á morgun göngum við Íslendingar inn í kjörklefann eftir að hafa hlustað á okkar eigin sírenusöng. Um sjálfstæði, öryggi, þjóðarstolt, krónuna, vextina, auðlindirnar og framtíð barnanna okkar.

Spurningin er ekki hvort þessi orð hafi áhrif á okkur.

Spurningin er hvort við höfum bundið dómgreind okkar við eitthvað traustara áður en við heyrðum sönginn.

Áfram Ísland

„Áfram Ísland“ er slagorð þeirra sem vilja að við segjum nei við áframhaldandi aðildarviðræðum við Evrópusambandið.

Það er sterkt slagorð.

Hver vill ekki Íslandi áfram?

En hvert er áfram?

Slagorðið segir okkur ekki hvers vegna það leiði Ísland áfram að stöðva viðræður. Það segir ekkert um líklega niðurstöðu viðræðna, samningsmarkmið Íslands, kostnaðinn við að halda áfram eða kostnaðinn við að hætta. Það segir ekkert um sjávarútveg, landbúnað, gjaldmiðil, vexti, markaðsaðgang eða fullveldi.

Samt flytur það niðurstöðu.

Nei er áfram.

Já hlýtur þá að vera afturábak, undanhald eða framsal.

Tengingin hefur ekki verið rökstudd. Hún hefur verið búin til.

Þarna sjáum við fyrstu leið sannfæringar. Orðin vekja þjóðarstolt, sjálfstæðiskennd, samstöðu og löngun til að standa vörð um landið okkar. Þau geta líka vakið ótta við að missa stjórnina til fjarlægra stofnana eða stærri ríkja.

Þetta kallast Pathos. Tilfinningaleg sannfæring.

Pathos er ekki óheiðarlegt í sjálfu sér. Stjórnmál snúast um það sem okkur þykir vænt um. Tilfinningar segja okkur hvað við metum og hverju við óttumst að glata.

Vandinn byrjar þegar tilfinningin tekur sæti röksemdarinnar. Þegar þjóðarstoltið fær okkur til að samþykkja niðurstöðu án þess að spyrja hvernig hún leiði af staðreyndunum.

Þá er rétt að spyrja:

Hvers vegna þýðir nei „áfram“?

Það sem kemur á eftir orðunum „vegna þess að“ er hið raunverulega mál.

Hver syngur?

Næsta spurning er ekki síður mikilvæg: Hver vill tengja þjóðarstolt mitt við þessa niðurstöðu?

Þegar fyrrverandi forseti, fyrrverandi forsætisráðherra, ráðherra, sérfræðingur eða leiðtogi úr atvinnulífinu talar hlustum við öðruvísi en þegar ókunnugur maður birtir skoðun á samfélagsmiðlum.

Embættið, reynslan og orðsporið færa orðunum vægi. Við treystum því að sá sem talar búi yfir þekkingu, yfirsýn eða ábyrgð sem okkur skortir.

Þetta kallast Ethos. Trúverðugleiki þess sem talar.

En trúverðugleiki er ekki sönnun.

Virtur maður getur haft rangt fyrir sér. Sérfræðingur getur talað út fyrir sitt sérsvið. Maður með augljósa hagsmuni getur farið rétt með staðreyndir. Hagsmunir gera rökin ekki röng og gott orðspor gerir þau ekki rétt.

Þess vegna þurfum við að spyrja: Hver er sérþekking þessa aðila? Hvernig hefur hann áður farið með staðreyndir? Viðurkennir hann óvissu og mótrök? Hvaða hagsmuni hefur hann af niðurstöðunni? Er hann að verja hagsmuni Íslands í heild eða tiltekið fyrirkomulag sem hefur reynst honum verðmætt?

Á Íslandi eru öflugir hagsmunir bundnir núverandi skipan mála.

Í sjávarútvegi eru gríðarleg verðmæti fólgin í aflaheimildum, stjórn auðlindarinnar og aðgangi að mörkuðum. Möguleg aðild að Evrópusambandinu gæti haft áhrif á regluverkið um þessa hagsmuni. Þeir sem eiga mikið undir hafa fullan rétt til að taka þátt í umræðunni. En kjósandinn á jafnframt rétt á að vita hver talar, fyrir hvern og hvaða fjárhagslegu hagsmunir eru undir.

Sama hugsun á við um krónuna og verðtrygginguna.

Sumir eiga miklar verðtryggðar eignir. Flestir skulda verðtryggðar skuldir. Sami margfaldari sem ver verðmæti eignarinnar hækkar höfuðstól skuldarinnar. Bankar, lífeyrissjóðir, skuldsett heimili og skuldlausir eignaeigendur standa því ekki allir á sama stað gagnvart verðbólgu, vöxtum og breytingum á peningakerfinu.

Það sannar ekki að eigendur verðtryggðra eigna standi á bak við tiltekna herferð. Það sannar heldur ekki að þeir vilji verðbólgu eða beiti óeðlilegum áhrifum.

Það gefur okkur hins vegar ástæðu til að spyrja um hvata.

Hver hagnast á óbreyttu kerfi? Hver ber kostnaðinn af því? Hverju gætu viðræður breytt og hverju alls ekki? Hver fjármagnar skilaboðin sem birtast okkur? Eru efnahagslegir hagsmunir settir fram sem almennir þjóðarhagsmunir en eru í raun sérhagsmunir?

Þetta er ekki tortryggni. Þetta er hluti af upplýstri ákvörðun.

Rökin sem verða að standa eftir

Þegar við höfum greint tilfinninguna og þann sem talar stendur eftir mikilvægasta spurningin: Hvað vitum við og hvernig leiðir það til niðurstöðunnar?

Þetta kallast Logos. Staðreyndirnar, forsendurnar og rökrétta tengingin frá þeim að þeirri niðurstöðu sem við erum beðin um að samþykkja.

Logos er meira en tölur.

Tala getur verið rétt en samt notuð til að blekkja. Rétt tala um kostnað getur verið merkingarlaus ef ávinningurinn er skilinn eftir. Meðaltal getur falið hverjir vinna og hverjir tapa. Spá getur verið sett fram sem staðreynd. Fylgni getur verið kynnt sem orsök.

Og tala getur einfaldlega verið röng, þótt hún sé prentuð stórum stöfum á rútu.

Rauða rútan

Í þjóðaratkvæðagreiðslunni um Brexit árið 2016 ók Vote Leave um Bretland á rauðri rútu. Á henni stóð að Bretar sendu Evrópusambandinu 350 milljónir punda í hverri viku: Látum fjármagnið frekar renna til breska heilbrigðiskerfisins, NHS.

Skilaboðin voru nánast fullkomin blanda af þremur leiðum sannfæringar.

Heilbrigðiskerfið vakti umhyggju, reiði og ótta. Það var Pathos.

Þekktir stjórnmálamenn stóðu við rútuna og endurtóku boðskapinn. Það var Ethos.

Nákvæm tala gaf skilaboðunum yfirbragð útreiknings og staðreyndar. Það leit út eins og Logos.

En talan tók ekki tillit til afsláttar Breta af framlögum til Evrópusambandsins. Hún tók ekki heldur rétt tillit til þess fjár sem rann aftur til Bretlands.

Fjármálanefnd breska þingsins hafði bent á þetta fyrir kosninguna. Hún taldi fullyrðinguna verulega villandi og sagði nettóframlag Breta nær 110 milljónum punda á viku en 350 milljónum. Nefndin hvatti almenning beinlínis til að líta fram hjá fullyrðingunni.

Herferðin hélt samt áfram að nota töluna.

Hvers vegna?

Vegna þess að talan þurfti ekki að vera rétt. Hún þurfti að vera eftirminnileg. Hún breytti flóknu heildaruppgjöri í einfalda siðferðilega mynd.

Annaðhvort færu peningarnir til skrifræðis í Brussel eða til veikra Breta sem biðu eftir læknishjálp.

Raunveruleikinn var ekki þannig.

Tökum aftur stjórnina

Sterkasta slagorð Brexit herferðarinnar var „Take back control“.

Tökum aftur stjórnina.

Líkt og „Áfram Ísland“ hljómar setningin eins og rök, þótt hún sé fyrst og fremst tilfinningaleg niðurstaða. Hver vill ekki hafa stjórn á eigin landi?

Brexit færði breska ríkinu vissulega aukið formlegt vald. Bretar gátu sett eigin reglur um innflytjendur frá Evrópusambandinu og losnað undan beinu valdi stofnana sambandsins á ýmsum sviðum.

En „stjórn“ segir ekkert um hvernig valdið verður notað eða hvaða fórnir fylgja því.

Innflytjendamál eru skýrt dæmi. Brexit batt enda á frjálsa för fólks milli Bretlands og Evrópusambandsins. Samt náði nettóinnflutningur til Bretlands hámarki í um 944 þúsund manns á tólf mánuðum til mars 2023, samkvæmt nýjustu talnaröð bresku hagstofunnar.

Innflytjendum frá ríkjum Evrópusambandsins fækkaði en þeim sem komu frá ríkjum utan sambandsins fjölgaði mikið.

Niðurstaðan var því að formleg stjórn á landamærum tryggði ekki sjálfkrafa þá niðurstöðu sem kjósendur tengdu við slagorðið. Stjórnvöld þurftu enn að taka pólitískar ákvarðanir, bregðast við þörf atvinnulífsins fyrir vinnuafl og bera kostnaðinn af vali sínu.

Sama mynstur birtist í viðskiptum. Brexit-sinnar töluðu um frjálsara og öflugra Bretland sem gæti gert eigin viðskiptasamninga og losað fyrirtæki undan evrópsku regluverki. Sumt af því formlega frelsi varð að veruleika.

Á móti komu nýjar viðskiptahindranir gagnvart stærsta markaði Bretlands. Tollskjöl, upprunareglur, vottorð og landamæraeftirlit komu í stað viðskipta innan sameiginlegs markaðar.

Breska fjárlagaskrifstofan gerir enn ráð fyrir að Brexit muni til lengri tíma minnka umfang innflutnings og útflutnings um 15 prósent og framleiðni um 4 prósent miðað við að Bretland hefði verið áfram í Evrópusambandinu.

Það þýðir ekki að breska hagkerfið hafi minnkað um 4 prósent frá árinu 2016. Það þýðir að það sé metið 4 prósentum minna til lengri tíma en það hefði annars orðið. Sá greinarmunur skiptir máli ef við ætlum sjálf að halda okkur við Logos.

Hvað erum við að kjósa um?

Brexit segir okkur ekki hvort við eigum að segja já eða nei á Íslandi.

Bretar kusu um að yfirgefa samband sem þeir voru fullgildir aðilar að. Við erum ekki að kjósa um inngöngu í Evrópusambandið.

Við erum að kjósa um hvort halda eigi áfram aðildarviðræðum.

Ef samningur næst, verður aðildin sjálf borin undir þjóðina í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu.

Þetta er ekki tæknilegt smáatriði. Þetta er sjálf spurningin á kjörseðlinum.

Sá sem segir já getur talið rétt að sjá samningsniðurstöðuna áður en hann ákveður hvort hann vilji aðild. Sá sem segir nei getur talið að viðræðurnar sjálfar hafi kostnað, skapi óvissu eða að ásættanleg niðurstaða sé svo ólíkleg að ekki sé rétt að halda áfram.

Báðar afstöður geta verið rökréttar.

En þá þarf að rökstyðja þær út frá þeirri ákvörðun sem er raunverulega fyrir okkur.

Rök með eða á móti fullri aðild svara ekki sjálfkrafa spurningunni um hvort afla eigi samnings. Ef einhver telur að aðild komi aldrei til greina, sama hvað samningurinn inniheldur, er rökrétt fyrir hann að hafna viðræðum. Þá á hann að segja það skýrt.

Ef einhver telur að viðræður séu áhættulausar, ókeypis eða að Ísland fái örugglega allar þær undanþágur sem það óskar, þarf hann sömuleiðis að sýna fram á það.

Það er Logos.

Mastrið

Við getum ekki tekið tilfinningarnar úr stjórnmálum. Við getum ekki krafist þess að allir sem hafa hagsmuna að gæta þegi. Við getum heldur ekki sannreynt hverja tölu og hverja fullyrðingu áður en við kjósum.

En við getum bundið dómgreind okkar við þrjár spurningar:

Hvað er ég látinn finna?

Er verið að vekja ótta, reiði, von, þjóðarstolt eða tryggð? Hvaða niðurstöðu á tilfinningin að gera sjálfsagða?

Hver vill vekja þessa tilfinningu hjá mér?

Hvaða þekkingu, orðspor og vald hefur sá sem talar? Hvaða hagsmuni hefur hann af niðurstöðunni? Er hann að lýsa hagsmunum sínum sem þjóðarhagsmunum?

Hvaða rök standa eftir þegar söngurinn þagnar?

Hver er hin nákvæma fullyrðing? Hvaða gögn styðja hana? Hvaða forsendur tengja gögnin við niðurstöðuna? Hvað gæti sýnt að hún væri röng? Hvaða kostnaður eða fórn hefur verið skilin eftir án skýringar?

Pathos er tilfinningin.

Ethos er traustið á þeim sem talar.

Logos er rökleiðslan sem verður að standa eftir.

Ódysseifur lokaði ekki eyrunum. Hann hlustaði á sönginn.

En hann hafði bundið sig við mastrið áður en sírenurnar náðu til hans.

Áður en við göngum inn í kjörklefann skulum við spyrja:

Veistu hvaða sírenur syngja til þín?

Og við hvað hefur þú bundið dómgreind þína?

Höfundur er viðskiptafræðingur-MBA, faðir á leiðinni heim.

Heimildir:

* [Ríkisstjórn Íslands: Um þjóðaratkvæðagreiðsluna](https://www.government.is/.../refer.../about-the-referendum/)

* [Vote Leave: Herferðarbæklingur frá 2016](https://d3n8a8pro7vhmx.cloudfront.net/.../website...)