Opnum dyr fyrir inn­viða­fjár­festingu um allt land

Ísland stendur frammi fyrir stórfelldri innviðauppbyggingu á næsta áratug. Leggja þarf vegi, byggja brýr og göng, styrkja raforkukerfið og fjárfesta í höfnum, flugvöllum, vatns- og fráveitum og öðrum samfélagsinnviðum um allt land.

Spurningin er ekki hvort við þurfum að fjárfesta meira heldur hvernig best sé að fjármagna nauðsynleg verkefni.

Aðild að Evrópusambandinu gæti stækkað fjármögnunar- og fjárfestingarmöguleika Íslands verulega. Hún myndi ekki leysa innviðavandann á einu bretti en opna dyr að stærra evrópsku fjárfestingarkerfi, nýjum styrkjum, ábyrgðum, lánum og sérþekkingu.

Stærri verkfærakista

Íslenska ríkið hefur gott lánshæfi og getur aflað fjár á alþjóðlegum mörkuðum. En mörg brýn innviðaverkefni eru mjög stór miðað við íslenskt hagkerfi og fjármagnsmarkað. Þau keppa um takmarkað vinnuafl, verktaka og langtímafjármagn og stór hluti framkvæmdakostnaðar er í erlendum gjaldmiðlum.

Aðild að stærra evrópsku fjárfestingarkerfi gæti því skipt miklu máli.

Evrópski fjárfestingarbankinn, EIB, hefur þegar fjármagnað íslensk verkefni í gegnum EES. Með ESB-aðild yrði Ísland hins vegar hluthafi og fullgildur þátttakandi í bankanum. EIB getur veitt löng lán, ábyrgðir og tæknilega aðstoð og sameinað mörg verkefni í stærri fjármögnunarramma.

En EIB er aðeins eitt verkfæri. Aðild gæti einnig opnað leiðir að evrópskum styrkja- og ábyrgðarkerfum, fjármögnun til verkefnaþróunar, orkuskipta, stafrænna innviða og loftslagsaðlögunar. Evrópskar ábyrgðir geta dregið úr áhættu og auðveldað einkafjárfestum og lífeyrissjóðum að koma að verkefnum. Þá geta evrópskir styrkir hjálpað til við undirbúning og hönnun verkefna áður en stór fjármögnun er sótt.

Þannig væri hægt að blanda saman íslensku opinberu fé, EIB-lánum, evrópskum styrkjum og ábyrgðum og langtímafjármagni lífeyrissjóða og einkaaðila. Markmiðið er ekki að skipta íslensku fjármagni út heldur að auka það stórlega.

Tækifærin ná lengra

Orkuskipti, rafvæðing samgangna og atvinnuuppbygging kalla á miklar fjárfestingar í flutnings- og dreifikerfum og EIB hefur mikla reynslu af slíkum verkefnum. Evrópsk fjármögnun gæti einnig nýst við stafræna innviði, orkuskipti og verkefni sem styrkja viðnámsþrótt landsins.

Náttúruvá er annað dæmi. Eldgos, skriðuföll og flóð kalla á fjárfestingar í varnargörðum, rýmingarleiðum, fjarskiptum, varaafli og öðrum viðbragðsinnviðum. Vert er að vísa til góðrar greinar Indriða Benediktssonar í Bændablaðinu um hvernig Evrópusambandið hefði mögulega borið stóran hluta kostnaðar af framkvæmdum í tengslum við jarðeldana við Grindavík, hefði Ísland verið aðildarríki þegar þær hamfarir gengu yfir.

Evrópskt fjármagn – íslensk forgangsröðun

ESB og EIB myndu ekki velja verkefnin fyrir okkur. Íslensk stjórnvöld og sveitarfélög þyrftu áfram að ákveða hvað á að byggja og hvenær.

Samgönguáætlun til 2040, samgöngusáttmáli höfuðborgarsvæðisins og nýtt innviðafélag um göng og brýr geta orðið grunnur fyrir slíkt samstarf.

Sundabraut er eitt dæmi.. Raforkukerfið er annað: sterkari flutningskerfi geta stutt orkuskipti og atvinnuuppbyggingu um land allt. Hafnir landsbyggðarinnar eru það þriðja: fjárfesting í þeim getur styrkt atvinnulíf, orkuöryggi og flutningatengingar. Hér mætti áfram telja.

Lægri vextir og minni áhætta

Upptaka evru væri síðan annað skref. Hún gæti minnkað gjaldmiðlaáhættu og auðveldað langtímafjármögnun bæði fyrir ríki og einkaaðila.

Með evru yrðu lán, tekjur og stór hluti framkvæmdakostnaðar í sama gjaldmiðli. Það gæti dregið úr kostnaði við gjaldeyrisvarnir og gert íslensk innviðaverkefni aðgengilegri fyrir evrópska langtímafjárfesta. Stærri og dýpri fjármagnsmarkaður og minni gjaldmiðlaáhætta gætu einnig skapað skilyrði fyrir lægri fjármögnunarkostnaði.

Opnar dyr

ESB og evran byggja ekki innviði Íslands fyrir okkur. En ESB-aðild gæti opnað dyr að stærri evrópskum fjárfestingarkerfum og tengt íslensk lykilverkefni við sameiginlega innviðauppbyggingu Evrópu. Evran gæti síðar dregið úr gjaldmiðlaáhættu og auðveldað langtímafjármögnun.

Mín niðurstaða af öllu þessu er að nú sé ekki tíminn til að loka dyrum fyrir framtíðarkostum fyrir uppbyggingu Íslands. Já 29. ágúst heldur þessum möguleikum opnum á meðan nei getur lokað á leiðir sem gagnast landinu öllu.

Höfundur er þingmaður og menningar-, nýsköpunar og háskólaráðherra.