ESB hefur styrkt gróðahyggju á kostnað fé­lags­hyggju

Hinn 23. ágúst skrifar Magnea Marinósdóttir stjórnmálafræðingur grein á vefsíðu Vísis sem hún nefnir, Grein fyrir óákveðna kjósendur og nei-sinna. Ég tók þetta til mín, las grein Magneu, ekki vegna þess að ég væri óákveðinn fremur en hún, heldur vegna þess að ég er andvígur því að Ísland gerist aðili að Evrópusambandinu og í því samhengi “nei-sinni”. Í upphafi vil ég taka það fram að grein Magneu er yfirveguð og málefnaleg, settar eru fram fullyrðingar en leitast við að rökstyðja þær. Það er svo annað mál að ég er ósammála þeim flestum og þykist hafa traust rök fyrir afstöðu minni og vil leitast við að skýra þá afstöðu.

Gerbreytt og miklu ágengara Evrópusamband

Í fyrsta lagi tel ég það ekki ganga að horfa til Evrópusambandsins án þess að taka með í reikninginn þær grundvallarbreytingar sem orðið hafa þar á bæ frá því að bandalagið varð að sambandi með Maastricht sáttmálanum á tíunda áratugnum og fram á þennan dag með öllum þeim skrefum sem stigin hafa verið á þessu tímabili og hafa óvéfengjanlega þrengt að sjálfstæðri ákvarðanatöku innan hvers ríkis um sig. Ákvarðanir í málflokkum sem heyrðu undir einstök þjóðþing hafa verið fluttar til Brussel þar sem málum hefur verið ráðið til lykta og Evrópudómstóllinn síðan úrskurðað um ágreining sem upp hefur komið, samrunanum ævinlega í hag eins og honum bera að gera samkvæmt verklýsingu! Ég lét í það minnsta ekki sannfærast af málflutningi Magneu að hún hefði sýnt fram á að sjá mætti “hvernig fullveldi frjáls og fullvalda ríkis sem gengur í bandalag við önnur fullvalda ríki styrkist í raun hverju sinni. Það (eigi) ekki síst við um stöðu almennings.”

Vitni kölluð til

Magnea útfærir þetta nánar en hvað stöðu almennings varðar kallar hún til vitnis formann neytendasamtakanna og formann BSRB: „Breki Karlsson, formaður Neytendasamtakanna, hefur áréttað að nánast öll neytendavernd á Íslandi sé tilkomin vegna samstarfs Íslands við Evrópusambandið. M.ö.o. stæðu íslenskir neytendur talsvert verr að vígi án tilskipana ESB um réttindi eins og skilafrest, ábyrgð, verðmerkingar og vernd gegn óréttlátum skilmálum sem hafa verið innleiddar í íslensk lög í gegnum EES-samninginn. Það sama gildir um launafólk. Verkafólk og aðrir launþegar hafa vissulega barist fyrir réttindum sínum og verkalýðshreyfing á Íslandi er öflug. Hins vegar er íslensk vinnumarkaðslöggjöf að miklu leyti byggð á tilskipunum ESB sem eru innleiddar sem lög í gegnum EES samninginn skv. Sonju Þorbergsdóttur, formanni BSRB. Það gildir um reglur sem lúta að vinnuvernd, hópuppsögn, jafnrétti og bann við mismunun á vinnumarkað og fleira mætti nefna.”

Horft framhjá grundvallaratriðum

Hér þykir mér horft framhjá því sem mestu máli skiptir, þeim grundvallarbreytingum sem fylgir þeirri markaðsvæðingu samfélagsins sem gerst hefur að undirlagi Evrópusambandsins í seinni tíð. Evrópa hefur verið færð nær bandarískri þjóðfélagsskipan en áður var þegar áhersla var lögð á það að almannahagur yrði varinn með opinberu eignarhaldi á öllum innviðum og með því að halda peningaöflum fjarri þeim, það er að segja markaðsvæðing var ekki á dagskrá í því sem taldist til grunnþjónustu. Í seinni tíð hafa félagsleg öfl reynt að verjast ágengri markaðshyggju, sem hefur verið markvisst innleidd að undirlagi miðstjórnar sambandsins, með öflugri neytendavernd og regluvæðingu hvers konar. Þar má vissulega finna ýmislegt sem horft hefur til framfara en miklu meira máli hefði það hins vegar skipt að halda markaðsvæðingu innviðanna utandyra.

Málin skoðuð innan frá

Átök um þessar grundvallarbreytingar áttu sér einkum stað á tíunda áratug síðustu aldar og fyrsta áratug þeirrar aldar sem nú er hafin. Á þessu tímabili sat ég í stjórnum helstu verkalýðssamtaka í Evrópu, Evrópska alþýðusambandinu, ETUC, Evrópusambandi starfsfólks í almannaþágu, EPSU, Alþjóðasambandi starfsfólks í almanna þjónustu, PSI, auk sambands verkalýðsfélaga á Norðurlöndum, NFS. Einnig átti ég aðkomu að stjórn Alþjóðasambands launafólks, ICFTU. Í framangreindum samtökum sótti ég margs konar fundi og ráðstefnur og tók mjög virkan þátt í umræðu og starfi á Evrópuvettvangi. Þess má geta að á þessu tímabili starfaði skrifstofa BSRB nánast eins og rannsóknarstofa og aflaði með markvissum hætti upplýsinga um skipulagsbreytingar sem snertu vinnumarkað og grunnþjónustu á vegum ríkis og sveitarfélaga hvarvetna sem áhugaverðar breytingar voru í farvatninu. Stríður straumur fyrirlesara til landsins á vegum BSRB ber þessu lifandi starfi ljósan vott en fyrir tilstilli þessa aðkomufólks fengum við gleggri skilning á þróun mála.

ESB í klóm auðvaldsins

Okkur varð þá líka ljóst að upp væri runninn tími varnarbaráttu heima og heiman. Evrópusambandið reyndist sífellt harðdrægari málsvari peningaaflanna sem áttu hauk í horni þar sem var dómstóll ESB í Lúxemborg. Lengi framan af höfðu félagshyggjuöfl bundið miklar vonir við Evrópusambandið; að reglur yrðu settar til varnar launafólki, margvísleg félagsleg réttindi efld, neytendavernd að sama skapi. Þessar vonir fóru síðan dvínandi eftir því sem markaðsöflunum óx ásmegin – í stað þess að réttindi launafólks styrktust fór nú að fjölga þeim dæmum þar sem hið gagnstæða var uppi á teningnum. ESB hefur alltaf leikið tveimur skjöldum þegar kemur að kjörum og réttindum verkafólks. Framan af lét ESB sem það stæði vörð um réttindi launafólks og uppskar fyrir vikið nokkurn stuðning hjá verkalýðshreyfingu. En á sama tíma voru ákvæðin um hinn innri markað og fjórfrelsið treyst, það er frjálst flæði vöru, fjármagns, fólks og þjónustu, hinir lögbundnu hornsteinar ESB. Þegar kröfur kapítalsins og kröfur verkalýðshreyfingarinnar tókust á lék aldrei vafi á því að Evrópusambandið stóð með fjármagninu. Tvískinnungur Evrópusambandsins birtist vel í útfærslu á því sem á ensku var kallað flexicurity. Flexibility og security, sveigjanleiki og öryggi. Kapítalisminn hafði þörf fyrir „sveigjanlegan“ atvinnumarkað en á sama tíma gat ESB ekki látið eins og það hefði hagsmuni vinnandi fólks að engu. Samkeppni í stað samvinnu

Frá því að Maastricht-samningurinn tók gildi haustið 1993 var stefna ESB í vinnumarkaðsmálum smám saman að birtast en kristallaðist að lokum í Lissabon samþykktinni frá árinu 2000 undanfara Lissabon sáttmálans sem síðar varð til. Með þessari samþykkt var stefnan tekin á að gera „ESB að samkeppnishæfasta hagkerfi heimsins“. Til friðþægingar og skrauts var svo hnýtt við að það ætti að gerast með „fleiri og betri störfum og félagslegri samþættingu.“ En þegar haft er í huga að valkvætt var að standa vörð um réttindi verkalýðsins en lögbundið að standa vörð um fjórfrelsið, var ekki að sökum að spyrja þegar gagnstæðum hagsmunum laust saman. Sveigjanlegur vinnumarkaður var markmiðið og væru réttindi verkafólks hindrun þar í vegi yrði hún að víkja. Vandi ESB var hins vegar sá, að þrátt fyrir lög og reglur um „innri markað“, voru vinnumarkaðsmál á vegum hvers ríkis fyrir sig. Þann múr þurfti því að brjóta, veikja þyrfti rétt þjóðríkjanna til að stýra vinnumarkaði sínum sjálf enda markmiðið að útfæra fjórfrelsið þannig að Evrópusambandið yrði að einum vinnumarkaði. Og lykilhugtökin skyldu vera markaður og samkeppni – ekki samvinna eða sameiginlegt velferðarsamfélag. Og þá var

jafnframt ljóst að verkalýðsfélög og önnur félagsleg öfl sem stóðu vörð um síðari gildin voru andstæðingurinn. Múrbrjóturinn sem ESB notaði til að mola sjálfstæða vinnumarkaði aðildarlandanna var Laval-málið í Svíþjóð árið 2004. Á eftir fylgdi svo Þjónustutilskipunin 2006 sem var ætlað að víkka út skilgreiningu á frjálsu flæði vöru svo hún næði einnig til þjónustu. Hófst þá mikið stríð um skilgreiningu á þjónustu og lagði verkalýðshreyfingin áherslu á að halda velferðarþjónustu utan hennar og varð nokkuð ágengt.

Evrópudómstóll gegn lýðræði

Laval-málið snerist um það hvort erlend fyrirtæki gætu haslað sér völl á innlendum markaði með því að nota erlenda verkamenn á erlendum kjörum. Skyldu innlendir kjarasamningar gilda eða ekki? Þegar lettneska byggingarfyrirtækið Laval neitaði að greiða starfsmönnum sínum í Svíþjóð samkvæmt sænskum kjarasamningum og taldi að þeim bæri að greiða samkvæmt lettneskum töxtum, þá gripu sænsk verkalýðsfélög til aðgerða gegn Laval, sem aftur hélt því fram að þessar aðgerðir væru ólöglegar. Sænsku atvinnurekendasamtökin studdu Laval með ráðum og dáð og var málið lagt fyrir sænskan vinnudómstól. Sá dómstóll leitaði álits Evrópudómstólsins. Horft var fram hjá þeirri staðreynd að Evrópudómstóllinn hafði enga lögsögu um sænskan vinnumarkað því hann féll utan ákvæða um innri markað ESB. Þess í stað nýtti hann sér grundvallarreglurnar um fjórfrelsið sem kúbein til að brjótast inn í sænska vinnulöggjöf. Niðurstaðan féll sænskum atvinnurekendum og lettneska fyrirtækinu ì hag, sænskum verkalýðsfélögum var óheimilt að skipta sér af kjaramálum erlendra fyrirtækja svo lengi sem laun fóru ekki niður fyrir lögbundin lágmarkslaun í Svíþjóð.

Evrópudómstóllinn túlkar … alltaf á einn veg

Mikilvægur liður í þessu máli er svo túlkun Evrópudómstólsins á tilskipuninni um útsenda starfsmenn (Directive on Posted workers) og segir það sína sögu um eðli þessa dómstóls sem ber að leggja hagsmuni ESB á hverjum tíma til grundvallar dómum sínum sem áður segir. Þessi tilskipun, sem upphaflega var sett til að vernda réttindi starfsmanna fyrirtækja sem sendir voru til útlanda svo þeir yrðu ekki hlunnfarnir af óhagstæðum samningum, var snúið á hvolf. Í stað þess að tryggja að starfsmennirnir fengju ekki laun undir tilteknum lágmarkslaunum, voru þessi lágmarkslaun gerð að því hámarksviðmiði sem heimilaði innlendum verkalýðsfélögum að skipta sér af launakjörum þeirra og réttindum. Í einu vetfangi hafði ESB, með tilstuðlan Evrópudómstólsins, galopnað evrópskan vinnumarkað, tryggt félagsleg undirboð bæði hvað varðar laun og réttindi starfsmanna og skert afl og valdsvið verkalýðsfélaga. Dómstóllinn átti svo eftir að leika sama leikinn á komandi árum með dómum í Þýskalandi og víðar.

Gegn verkalýðshreyfingu og lýðræði

Þessir dómar beindust ekki aðeins gegn verkalýðshreyfingunni heldur einnig gegn félagslega þenkjandi stjórnvöldum. Dæmi þar um er Rüffert dómurinn svokallaði frá apríl 2008. Stjórnvöld í þýska sambandsríkinu Neðra-Saxlandi vildu koma í veg fyrir útboð á vegum opinberra stofnana sem undirbuðu kjarasamninga á svæðinu. Nei, sagði Evrópudómstóllinn, það verður að horfa til alls Þýskalands, þar er lægri samninga að finna. Með öðrum orðum: lýðræðislega kjörnum stjórn völdum var óheimilt að standa með verkalýðshreyfingunni í sambandsríkinu.

Það skiptir máli hvaða hvatar eru virkjaðir í mannlegu samfélagi

Þessari sögu er ekki hægt að horfa fram hjá. Það skiptir máli hver grunnur hvers samfélags er, hvaða hvatar eru virkjaðir, samkeppnin eða samvinnan. Félagslega þenkjandi öflum varð mikið

ágengt upp úr seinna stríði og fram eftir tuttugustu öldinni. Síðan fór að halla undan fæti og tók það að segja til sín í aukinni misskiptingu á ný. Nú er svo komið að viðskiptasjónarmið ráða orðið för á nánast öllum sviðum og hefur Evrópusambandið verið þar virkur múrbrjótur.

Seðlabankinn í Frankfurt haldi uppi “aga”

Ekki verður skilið við þessa umræðu án þess að horft sé til ummæla um vinnumarkaðinn sem fallið hafa í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar: hann þurfi að verða “agaðri”. Þetta stendur jafnvel upp úr fólki sem vill láta kenna sig við félagshyggju! Þetta fólk telur að tryggja megi „stöðugleika“ með aðild að ESB. Meiri “agi” getur þýtt það eitt að verkalýðshreyfingunni yrði settur stóllinn fyrir dyrnar og reynt að koma í veg fyrir virka verkalýðsbaráttu, líka þá sem háð er til að stuðla að jöfnuði í þjóðfélaginu. Með aðild að sameiginlegum gjaldmiðli yrði samkvæmt þessum þankagangi ekki aðeins við íslensk stjórnvöld að eiga heldur seðlabanka Evrópusambandsins í Frankfurt sem jafnan hefur svipuna á lofti ef verkalýðshreyfingu er hleypt um of upp á dekk enda heldur hún sig í stöðugt ríkara mæli neðanþilja. Í ESB er litið á skylduaðild að verkalýðsfélögum sem mannréttindabrot. Viljum við hafa það þannig; sumum sé ætlað að standa vörð um réttindi sem allir njóta – öðrum ekki?

Réttindi tryggð með baráttu – ekki tilskipunum

Þegar horft er til réttinda launafólks eru þau fyrst og síðast til komin vegna þrotlausrar baráttu – þó ekki við skrifborð í Brussel. Íslendingar hafa þar lagt sitt af mörkum, stundum einir á báti eins og til dæmis í fæðingarorlofs- og lífeyrismálum þar sem íslensk verkalýðshreyfing sýndi öðrum gott fordæmi. Þetta hefur gerst án aðildar Íslands að Evrópusambandinu – öllu fremur þrátt fyrir ESB. Við því kompaníi segi ég NEI bæði af reynslu minni þar og einnig með í huga það sem augljóslega stefnir þar í með miðstýrðu sambandsríki sem sett hefur sér það markmið að skapa heimsins besta samkeppnisumhverfi. Það verður ekki gert án fórnarkostnaðar. Við honum segi ég aftur NEI!

Höfundur er fyrrum ráðherra og þingmaður.