„Viltu koma út að leika?“

„Viltu koma út að leika?“ vorum við spurð í æsku. Aðeins einu sinni svaraði ég nei. Fyrir vikið eyddi ég öllum deginum og hálfu kvöldinu í að spyrja mig hvað hefði gerst ef ég hefði sagt já, var ég að missa af einhverju? Hvað gerðu krakkarnir eiginlega? Næst svaraði ég já, en var svo kannski kominn heim eftir korter og var ekki að missa af neinu, fór að hugsa um annað.

Umræða sumarsins hefur verið góð mestan part. Fyrsta Silfur „haustsins“ minnti okkur á hve hollt hefur verið að „taka umræðuna“ án hefðbundinna stjórnmálamanna. Upp hafa sprottið allskonar leikmenn með allskyns skoðanir, sumir svo margfróðir að maður dáist að þeim. Andstæðan við sumarið 2025 er hrópandi stór og gott til þess að vita að flest það fólk sem hertók pontu Alþingis í fyrra, til að verja 7 milljarða fyrir ríkustu fyrirtæki landsins, hefur haldið sig til hlés að þessu sinni. Enginn Bergþór, engin Andersen, enginn Jens.

Umræðan hefur þó líka verið fyrirsjáanleg, nánast endurtekning á leikritinu frá 1993 þegar allt logaði í heimsendaspám vegna yfirvofandi samþykktar EES-samningsins. „Fullveldið tapast!“ „Miðin fyllast af útlendingum!“ „Við töpum séreinkennum okkar!“ hrópaði Nei-fólk allra flokka. „EES er búið að vera!“ var haft eftir Ólafi nokkrum Ragnari Grímssyni. Ekkert af þessu rættist og í dag eru allir sammála um framfaraskrefin sem fylgdu þátttöku í evrópska efnahagssvæðinu, Ísland var híft upp á næsta plan. Á dögunum hitti ég konu sem rannsakað hafði löggjafarbreytingar í heimilisofbeldis- og nauðgunarmálum. Allar réttarbætur þolendum til handa komu með EES, fullyrti hún.

Þegar litið er til sögunnar sést að flestar framfarir Íslands komu utan frá og margar án aðkomu þings eða þjóðar. Sjálfur hef ég ritað örlítið um „norsku byltinguna“ sem varð á Siglufirði 1903 þegar Norðmenn mættu þar, án þess að spyrja kóng eða prest (sem akkúrat þá voru reyndar mennirnir til að spyrja), til að starta síldarbransanum, fyrsta iðnaði Íslands, sem aðeins á tveimur áratugum varð ein megin undirstaða efnhagslífsins. Norðmenn voru þar líka fyrstir manna til að borga íslensku verkafólki í peningum. Þáverandi Nei-liðar reyndu að koma í veg fyrir það hneyksli, greiðslan skyldi fara í gegnum verslun þeirra! En þeir norsku stóðu með fólkinu og breyttu þar með Íslandssögunni.

Í seinni heimsstyrjöld mættu Bretinn og Kaninn óumbeðnir með framtíðina í farteskinu, dollara, tyggjó, bíla og framkvæmdir. Líklega hafa engin fjögur ár breytt sögu okkar jafn mikið. Ísland var annað land að þeim loknum.

Þingið eitt samþykkti síðan næstu framfaraskref: NATÓ (öryggistilfinning til 75 ára), EFTA (framfarir í verslun og viðskiptum) og útfærslu landhelginnar (stækkun landsins til allra átta), sem og síðustu stórbreytingu aldarinnar, EES, árið 1993.

Framfarir og breytingar koma flestar að utan og enn einn ganginn gæti svo farið, en nú fær þjóðin sjálf tækifæri til að fagna þeim eða hafna.

„Viltu koma út að leika?“

Já-svar býður okkur meiri völd yfir eigin málum, hið fræga sæti við borðið og möguleika á upptöku alvöru gjaldmiðils. Yrði af því síðastnefnda opnast nýr veruleiki fyrir fjárþurfi nýsköpun, listir og menningu, og öll framsækin fyrirtæki, auk þess sem vextir lækka og gjaldeyrisforðasjóður verður óþarfur. Við þetta sparast mikið fé, mun meira en aðildin kostar, sama hvað íslenskar Brexit-bombur segja. Allar flækjur einfaldast, upptaka evru yrði fyrir litla þjóð nánast eins og tilkoma kreditkorta var á sínum tíma. Vaxtalækkun yrði kannski til þess að við þyrftum ekki að borga húsið okkar þrisvar heldur einu sinni. Þvílíka byltingin sem slíkt yrði. Jafnvel á pari við þá norsku í byrjun tuttugustu aldar.

Líkur eru einnig á lækkun vöruverðs og matarkörfu. Þá færu allir tollar af netverslun við meginlaandið og allir tollar af fiski fluttum héðan og þangað. Ónefndir eru styrkir og stoðir til innlendrar matarmenningar, bænda og búaliðs, sem landbúnaði standa til boða í ESB. Og ekki má gleyma öryggisvaktinni. Nú þegar Trump er ekki að treysta er valið einfalt. Hann veit ekki einu sinni hvað er Ísland og hvað er Grænland, maður sem hlýðir auk þess beiðnum frá Kim Jong Un, Pútín og Netanyahu. Það eina sem er öruggt með Trump er að það er aldrei neitt öruggt með Trump.

Þá er tækifærið einmitt núna, besti tíminn til að semja við ESB, gluggi sem opnast kannski aldrei aftur. Norðmenn eru enn fyrir utan og Bretland nýfarið út, þessi tvö lönd sem við höfum deilt hvað harðast við um fiskveiðiheimildir, í Smugu og Þorskastríðum. Þá er fullyrt að ESB þrái að fá Noreg inn og samningur við okkur yrði hugsanleg beita í þeirri veiðiferð, sem gefur fágætt færi til bjartsýni í samningaviðræðum við Brüssel.

Gagnvart þessu er þjóðin þó klofin eins og konan sagði og fræðimenn hafa flokkað hópana í frjálslynt já-fólk og íhaldssamt nei-fólk. Sumir vilja skoða heiminn á meðan aðrir vilja bara vera heima og hafa allt eins og það hefur alltaf verið. Þannig er það bara og verður að virða. Sem betur fer virðast þó fleiri vera í frelsisflokknum, en allt getur gerst og stundum er það því miður svo að viljinn til að verja stöðu, hagsmuni og peninga er oft rammari en viljinn til að breyta. Vonum samt það besta!

Í íhaldshópnum eru þó ansi margir sem hafa áður tilheyrt frjálslyndinu en þvoðu það af sér í snöggri sturtu um leið og sest var í valdastól. Bakvaldið krafðist afstöðubreytingar, hlýðni. Þetta á til dæmis við um bæði núverandi og fráfarandi formann Sjálfstæðisflokksins. Til að setjast í þann stól þarf að hlýða hærri sætum. Þannig ganga nú gömlu flokkarnir í Nei-takt, XD og XB, sem og óskilgetið torfbæjarbarn þeirra, XM, flokkur sem gerir út á að rúlla til baka öllu því sem áunnist hefur á 21stu öldinni. Þjóðskáldið Bubbi Morthens virtist sumum taka of djúpt í árinni þegar hann útnefndi Nei-sinna „torfbæi í Armani-jakkafötum“, en þegar hugsað er til rymjandi nautsins í flaginu er það síst ofsagt, þótt fötin þess séu líklega frekar af Dressmann-sort.

Gamla forystan í Vg lætur líka til sína taka og telur sitt löngu lúna og fúna Nei til tíðinda með upptrommi í fjölmiðlum og á Facebook í rökstuðnings-greinum sem eru svo sannfæringarlausar að fólk bara stynur. Fyrrum ráðherrar flokksins vilja með Nei-i sínu styðja 6% kjósenda síns 3% flokks, og reikni fólk nú. Nýr formaður hafði hinsvegar næga skynsemi til að fylgja 94% kjósenda sinna og var það sannarlega nýlunda í íslenskri pólitík að sjá kjósendur leiða sinn formann til ljóss og leika, út úr hræðslu og myrkri.

Verkalýðshreyfingin er svo kapítuli útaf fyrir sig. Eftir áratugasetu í Karphúsinu virðist Stokkhólmsheilkennið segja til sín, engu líkara en leiðtogarnir taki friðinn við umsemjendur sína fram yfir hagsmuni félagsfólks, umbjóðenda sinna. Vonin um lægra matarverð og lægri vexti alþýðu fólks til hagsbóta er að engu höfð. Við viljum frekar bara hafa þetta eins og þetta hefur alltaf verið, verðtryggingu, ofurvexti, bankavernd og krónuhagkerfi handa þeim lægst settu, en evruhagkerfi handa þeim ofurríku. Það má ekki einu sinni prófa að segja Já við því hvort ekki bjóðist önnur úrræði.

Viðkvæði hörðustu Nei-ara á vinstri kantinum virðist auk þess vera: „Nei, við viljum frekar berjast gegn kapítalismanum í einu landi en heilli álfu. Við eigum fyrst og fremst að reyna að laga til hjá okkur hér heima, gera byltingu hér.“ Fyrir skynsamt fólk minnir þetta óneitanlega á viðkvæði hins skyndiduglega húsbónda þegar eiginkonan leggur til grundvallartiltekt á heimilinu. „Nei, var ekki alltaf planið hjá okkur að innrétta bílskúrinn? Óþarfi að taka til í honum ef þessu verður öllu breytt!“ Og svo er opnaður næsti bjór.

Bestu rök Nei-fólksins gegn ESB er syndaskrá sambandsins gagnvart Gaza. En hvort getum við haft meiri áhrif á þá vondu stefnu innan EES eða ESB? Núverandi ríkisstjórn hefur talað skýrt í Gazamálum og „óþekku löndin“ Spánn, Slóvenía og Írland fengju gott land til liðs við sig ef við gengjum inn. Þó skal minnt á að margt af því fólki sem er á móti ESB vinstra megin frá er á móti Úkraínustríðinu austan megin frá. Þetta er semsagt fólk sem velur sér þjóðarmorðin til að mótmæla. Margt af því er líka í forsvari fyrir Sósíalistaflokkinn þar sem heil 70% ætla að segja Já. Eins og fleiri virðist flokkurinn sá þurfa að finna sér nýja kjósendur. Það stefnir því í enn einn klofninginn á þeim kantinum. Nýr og sannari Sósíalistaflokkur myndi þá verða fjórtandi klofningur íslenskra vinstrisins frá stríðslokum.

Stjarna Nei-ista hefur þó verið forsetinn fyrrverandi, Ólafur Ragnar Grímsson. Davíð Oddsson snýr sér sjálfsagt í gröfinni því nú er hans gamli erkifjandi orðinn hetjan í Hádegismóum og sjálf ástaropinberun Hannesar, hinn snyrtilegi silfurfaxi Sjálfstæðisflokksins, hið stóra stoppmerki Framsóknar og álfakóngur Torfbæjatrúboðsins! Hárblásinn af tengslum sínum við heimselítuna og kinnroðinn af óheppilegri nánd við Epstein-elítuna, mætir hann á svið og DJ-ar alla gömlu lókal hittarana sína: „Þegar ég var á móti EES, af því Jón Baldvin átti það“, „Þegar ég var á móti fjölmiðlafrumvarpinu, af því Davíð var með það“, „Þegar ég var með útrásinni, af því Davíð var ekki þar“ og „Þegar ég var á móti Icesave, af því útrásin fór í vaskinn og ég þurfti nýjan málstað“. Á NASA dansar hentistefnumaðurinn mikli sem hent hefur öllum stefnum sínum nema einni: Hinni ævarandi baráttu sinni fyrir inngöngu Íslands í ÓRG. Hann var mættur til að taka slaginn fyrir stórútgerðina, Moggann, pútíntátana hans Ömma og allar íhaldssálir landsins, sem og ríka fólkið sem óttast fátt meira en Evrópu en gerir allt sitt upp í evrum.

Og Davíð á hægum snúningi í gröfinni...

Ólafur aldrei Þagnar hélt blaðlausar ræður og hann fór í hlaðvörp og talaði við stera-strákana og það var keyptur til landsins handa honum gamall og máður Liechten-steinn sem líka er á móti Já-i af því Liechten-steinarnir eru í EES og óttast sinn hag ef Ísland fer þaðan út. Þá verða bara tvö lönd þar eftir!

Ólafs-menn hinir nýju höfðu reyndar reynt að smygla steininum góða inn um bakdyrnar á Háskóla Íslands undir því yfirskyni að á honum væri „rannsóknarset“ en mættu þá rektor í stiganum, þar sem þeir voru að bisa við bjargið eins og Sýsifoss forðum, konu sem tekur 110 kg í réttstöðu... Þeir urðu undan að láta og rúlla niður bjarginu eins og Sýsifoss forðum. Við þetta magnaðist reiði Nei-manna og yfirlýsingarnar urðu full stórar og svikabrigslin líka. Það verður ekkert kosið aftur! Ólafur Ragnar, maðurinn sem forðum barðist fyrir þjóðaratkvæði um EES-samninginn, barðist nú gegn þjóðaratkvæði um enn stærra mál og fullyrti að það yrði engin síðari atkvæðagreiðsla. Lichten-steininn tók þó úr þegar forsetinn fyrrverandi sagði hróðugur frá því að hann hefði baktalað sitjandi forsætis- og utanríkisráðherra í boði með miklum mönnum í París. Og af því baktali hefði verið hlegið, hátt. Hér var nýtt á ferð. Fyrrum forseti að baktala sitjandi ríkisstjórn á erlendum vettvangi. Hversu lágt er hægt að leggjast?

Jú, jafnvel enn lægra. Nýjasta fréttin er sú að fyrrum foreti lýðveldisins deilir nú færslum frá frægasta rasista landsins á X, samfélagsmiðli heimska hægrisins. Ólafur Ragnar er semsagt kominn í hópinn og hefur þar með lokið ferðalagi sínu um hið pólitíska litróf. Í kommenti við deilinguna, sem ritað er á ensku, baktalar hann nú ekki ríkisstjórina heldur sjálfa Spugstofuna í útlandinu! Af því Pálmi leikur í auglýsingu fyrir Já-ið! Þarna kom þá hefndin fyrir allt grínið sem Spaugstofan gerði að ÓRG í tuttugu ár, reyndar tuttugu árum eftir síðasta skets.

Við bíðum spennt eftir því hvort forsetinn gamli geti sokkið dýpra.

Sér kapítuli var svo afstaða bænda. Rituð var skýrsla og haldin ráðstefna þar sem allskonar áhugaverð sjónarmið fengu að heyrast um reynslu granna okkar af ESB en síðan mætti formaður Bændasamtakanna í viðtal og virtist hvorki hafa lesið né hlustað á neitt af því, nýtti bara gamla standard-frasann, „Fátt í þessu sem kemur á óvart“, sem íslenskir íhaldsmenn hafa um árabil notað til umræðudráps þegar nýstárleg eða óþægileg sjónarmið eru borin undir þá.

Landbúnaðurinn okkar lafir enn þrátt fyrir sáralitla vöruþróun og landlæga einokun í fullvinnslu. Þótt lömbin á fjöllum séu jafn mörg Íslendingum er alltaf bara eitt og sama lærið í búðunum. Helsta framlagi Íslands til matarmenningar heimsins, blessuðu skyrinu, var fórnað fyrir „hraðari framleiðsuaðferðir“. Til að bíta höfuðið af skömminni var svo gerviútfærsla af skyrinu markaðssett á heimsvísu, skaði sem aldrei verður afturkallaður. Það er sama synd og ef Ítalir hefðu hætt að framleiða parmesan-ost af því hann tekur yfir eitt ár í framleiðslu en hefðu í staðinn kynnt fyrir heiminum einhverja skyndiostaþvælu undir parmesan-heitinu.

Á bakvið annað hvert býli liggur svo fortíðin ofan í skurði með öllum sínum horfnu búskaparháttum, múgavélum, baggavélum, dráttarvélum, refabúum og sauðfjárræktardraumum á meðan fjárhúsin, fjósið og hlaðan eru öll komin á Airb‘n‘b. Búum fækkar stjórnlaust, nýliðun er engin, meðalaldur nálgast 67! og afurðaverð verður skammarlegra með hverju árinu. Samt sem áður er kallað upp úr téðum skurði: Við viljum engar breytingar, ekki skoða neina möguleika, við höfum enga trú á þessum heimskautastyrkjum ESB! Þetta er bara fínt eins og þetta er!

Minna hefur verið rætt um skapandi greinar í þessu samhengi, sem er óskiljanlegt, því sá geiri tekur nú óðum fram úr landbúnaði hvað snertir efnahagsstærð og skilar 150 milljörðum í þjóðarbúið á meðan landbúnaðurinn stendur í 100. Ólíkt þeim síðarnefnda fjölgar líka skapandi fólki með hverju árinu, nú starfa 13.000 manns í þeim geira, frá matráðum á tökustað til tæknimanna, hönnuða, tónskálda og nýsköpunarfrömuða á meðan landbúnaðurinn telur um 4.000. Kvikmyndaframleiðandinn Grímar Jónsson skrifaði á dögunum grein sem hvetur bransann til að kjósa Já, því starfsaðstæður myndu stórbatna með inngöngu í ESB og ekki síst með upptöku evru. Þá var kollegi minn Halldór Guðmundsson í skemmtilegu viðtali á Samstöðinni nýverið þar sem hann minnti á þá margreyndu staðreynd að gullöld íslenskra bókmennta stóð einmitt á þeim árum þegar landið var í hvað mestum alþjóðatengslum, við Norðurlönd sem og meginlandið allt niður til Rómar. Án áhrifa og tengsla við Evrópu hefðu Íslendingasögurnar ekki orðið til, án áranna í Köben enginn Jónas, án heimsferðalaga enginn Laxness.

Því skýtur skökku við að menningarelítan skuli mestan part þegja í þessari mikilvægu umræðu. Það eru bara við gömlu Samfó-hundarnir, the usual suspects, sem stinga niður penna. Annaðhvort virðist fólk hrætt við að láta sjást í Nei-ið sitt (sjálfsagt eru einhver nú þegar laumulega gengin í Torfbæjarsamtökin), eða því finnst of „plebbalegt“ að vera of jákvætt. Þögnin er vart við hæfi því sjálfsagt munu fáir njóta þess betur að vera í Evrópu-sambandi en stjórnendur og skapendur íslenskrar menningar.

Já-hetjur sumarsins hafa verið margar. Fyrst ber að nefna með þökkum þá gáfubræður Dag og Gauta B. Eggertssyni. Dagur er sannur leiðtogi, maðurinn sem gerði Reykjavík að borg, og mætti endilega fá stærra hlutverk í landsmálunum. Hann þreytist ekki á að sannfæra okkur um gildi evrunnar. Þjóðhagfræðingurinn og Brown-prófessorinn Gauti hefur margsannað yfirburðaþekkingu sína í umræðum sumarsins. Alltaf tilbreyting að sjá málflutning reistan á rökum sem vísa til gagna og heimilda annara en hægða höfundarins. Ég sá ekki betur en að Gunnar Smári væri næstum farin að hugsa Já undir samtali þeirra.

Þórður Snær hefur verið óþreytandi í greinaskrifum, alltaf á vaktinni, og forsætisráðherra sló í gegn í stærsta pólitíska hlaðvarpi heimsins (sem okkar eigin hlaðvarpalömb höfðu aldrei heyrt um!) og fer um landið eins og hlustandi þeytispjald. Þrátt fyrir ungan aldur fetar Kristrún jafnvægislínuna af þroskaðri kænsku sem talar fyrir Já-i en veit að hún gæti þurft að vinna með Nei-ið.

Snærós Sindradóttir er skelegg í forsvari fyrir Evrópuhreyfinguna og þá hefur þingkonan góða, Ása Berglind Hjálmarsdóttir, heldur betur lagt sitt af mörkum í ótal myndböndum og beinum útsendingum úr uppvaskinu heima í Þorlákshöfn. Sama hefur Viðreisnarfólkið gert, Pawel með sín dásamlegu eintöl á stæðum við stórmarkaði, María Rut og Jón Gnarr ... Sumu stjórnmálafólki tókst semsagt að koma sér inn í umræðuna með frumlegheitum. Held að sjálfsupptökurnar séu komnar til að vera nú þegar sjálftökutíminn er liðinn.

Óvæntustu innkomurnar voru samt frá „fólki útí bæ“. Halldór Jörgen Olesen, minn gamli Glaðheimagranni, kom inn af krafti og naut þess nokkra hríð að vera ómerktur og ferskur. Sömu sögu má segja um fólkið í Já-til-að-sjá, þau Grétu Maríu Grétarsdóttur, Jónas Hagan og Hjálmar Vilhjálmsson. Það er alltaf sterkara að heyra frá nýju fólki sem starfar úti á akrinum og þarf að eiga við krónuvandann í störfum sínum. Alvöru fólk með alvöru lausnir á alvöru vandamálum.

Stóra hetja Já-sins er svo hin einarða Þorgerður Katrín, keppnismanneskjan úr FH sem aldrei bifast í ró sinni og festu, ekki þótt nautið í flaginu bauli á hana í beinni, ekki þótt Nei-tíðindin pönkist á henni daglega á hverri sinni síðu, ekki þótt nafnlausar nöðrur netsins leggi ælur sínar og snörur við hvert hennar fótmál, ekki þótt karlremban dynji á henni daglangt og næturlangt, og ekki þótt allur djöfulgangur íslensku einlífisgremjunnar herji á skjái hennar, glugga og bílrúður vikum og mánuðum saman. Hún höndlar allar þær sendingar eins og sú handboltakempa sem hún er, grípur boltann harpixhendi og sendir í löngum boga yfir völlinn og skorar, enda enginn í Nei-markinu eftir öll rauðu spjöldin þeirra.

Hér er margt sem minnir á EES 1993. Líka þá var mótgremjan mikil og stór.

Og hér er margt sem minnir á sumarið 2025. Líka þá var mótgremjan mikil og stór.

Hér er jafnvel heilmargt sem minnir á sumarið 1903. Líka þá var mótgremjan mikil og stór.

„Viltu koma út að leika?“

Höfundur er myndlistarmaður og rithöfundur.