Við erum á plast­bát í ólgu­sjó

Í gær hækkaði Seðlabanki Íslands stýrivexti í 8%, meðal annars með vísan til verðbólguáhrifa stríðsins í Mið-Austurlöndum. Viðbrögðin hafa ekki látið á sér standa - enda vonbrigðin mikil og áhrifin grafalvarleg fyrir heimili sem skulda og fyrirtæki sem reiða sig á krónuna og krónulán í sínum rekstri.

Þetta dregur athyglina að vandanum við að stýra verðbólgu og verðbólguvæntingum íslensku krónunnar með stýrivöxtum gagnvart ytri áföllum. Skoðum nýleg dæmi um sama ytra áfall en gjörólík áhrif á stýrivexti hér og á evrusvæðinu.

Þetta er nefnilega ekki í fyrsta sinn.

Þrjú dæmi um ytri áföll og vaxtastig á Íslandi og á evrusvæðinu

Árið 2021 – COVID og rofnar aðfangakeðjur. Bæði Seðlabanki Ísland og sá evrópski lýstu áhyggjum af áhrifum á verðbólgu.

Í nóvember voru íslenskir stýrivextir komnir í 2%.

Vextir ECB voru enn í –0,5% (óbreyttir).

Munur: 2,5 prósentustig.

Árið 2022 – innrás Rússlands í Úkraínu. Aftur miklar áhyggjur af áhrifum á verðbólgu.

22. júní voru íslenskir stýrivextir komir í 4,75%.

Vextir ECB voru enn –0,5% (óbreyttir).

Munur: 5,25 prósentustig.

Árið 2026 – stríðið í Mið-Austurlöndum.

ECB hefur hækkað vexti á árunum 2022-2026 og í júní fóru þeir í 2,25%.

Seðlabanki Íslands hækkaði í morgun stýrivexti í 8%.

Munur: 5,75 prósentustig.

Jafnvel þegar tekið er tillit til þess að verðbólga er hærri hér núna er raunvaxtamunurinn nú um 3,4 prósentustig. Það er gríðarlegt.

Mynstrið er sláandi

COVID. Úkraína. Mið-Austurlönd.

Áföllin koma að utan. Þau dynja á allri Evrópu.

Í litlu hagkerfi með eigin gjaldmiðil lenda áföllin af margföldu afli á heimilum og fyrirtækjum sem þurfa að reiða sig á krónuna.

Við erum á plastbát í alþjóðlegum ólgusjó

Ég birti þessa upprifjun í gær og margir spurðu sig: hvernig má þetta vera? Ágæt samlíking er að við – sem erum með einn minnsta ef ekki minnsta gjaldmiðil í heimi sem flýtur á markaði – erum eins og plastbátur með lítilli vél í miklum öldugangi. Hver alda er áskorun. Ef þú ert á risa farþega- eða flutningaskipi haggastu varla við slíkan öldugang.

Hvað með stýrimenn og skipstjóra?

Dæmin sem ég rakti hér að ofan eru frá tíð þriggja ríkisstjórna. Það er mikilvægt því í umræðunni erum við oft fljót að benda á stýrimennina eða skipstjórana: seðlabankastjóra, forsætisráðherra, fjármálaráðherra eða viðskiptaráðherra: Ásgeir, Már Bjarni, Katrín, Kristrún, Daði, Lilja eða hvaða nöfn við viljum nefna. Og það er sjálfsagt að ræða stjórnina, aðhald er gott og það skiptir máli hvernig haldið er um stýrið. Fólk er mjög misgott við að stýra plastbát með lítilli vél. Við eyðum hins vegar mikilli orku í þessa umræðu sem leiðist stundum út í sakbendingar. Fólk bendir líka hvert á annað, eins og gengur. Meginatriðið í mínu huga er þó að um er að ræða lítinn plastbát með lítilli vél. Við þurfum stærra skip. Og ættum að ræða það.

Krónan er magnari en ekki dempari

Saga krónunnar - okkar sjálfstæðu myntar - hefur verið saga óstöðugleika, gengisfellinga og verðbólgu, þótt til séu (allt of fá) stutt tímabil undantekninga. Verðbólga og háir vextir á Íslandi yfir langan tíma hefur leitt til þess að verðbólguvæntingar á Íslandi er þrálátar, viðvarandi og afdrífaríkar. Háar verðbólguvæntingar leiða einar og sér til meiri verðbólgu og hærri vaxta, og ýkja þannig sveiflurnar.

Krónan er magnari en ekki dempari á alþjóðarlegar ölduhreyfingar að ekki sé talað um stórsjói. Nýjar – og eldri – greiningar sýna þetta svart á hvítu. Ég efast ekki um að allir séu að reyna að gera sitt besta. Við þurfum hins vegar að horfast í augu við að þetta viðvarandi, óásættanlega ástand og hefur með umgjörðina að gera, gjaldmiðilinn: þá staðreynd að við erum með eina minnstu fljótandi mynt í heimi. Við eigum því að skoða aðra kostir.

„Þið þurfið stærri bát“

Erlingur Erlingsson hernaðarsagnfræðingur skrifaði sterka grein um breytta stöðu alþjóðamála og þjóðaatkvæðagreiðslu um að hefja viðræður við Evrópusambandið í vikunni. Myndlíkingin í fyrirsögninni er sótt í hákarlamyndina Jaws.

„Eftir að hafa séð hákarlinn í návígi í fyrsta sinn í Ókindinni (e. Jaws, 1975) sagði lögreglustjórinn Brody „þið þurfið stærri bát.” Þó að þjóðaratkvæðið um ESB viðræður snúist ekki um endanlega afstöðu til aðildar, þá snýst hún um hvort við viljum leggja mat á hvort ekki væri ráðlegt að vera í stærri bát.“

https://www.visir.is/g/20262922988d/-thid-thurfid-staerri-bat-

Ég hvet alla til að lesa grein Erlings. Líkingin sem hann notar á ekki síður við í efnahags- og gjaldmiðlamálum.

Við verðum að spyrja okkur: Höldum við að þetta séu síðustu ytri áföllin sem við þurfum að glíma við sem opið útflutningsdrifið hagkerfi?

Er ekki löngu tímabært að fullkanna þann kost að taka upp evru?

Höfundur er alþingismaður Reykvíkinga.