Verð gæti stórlækkað á Ís­landi

Ísland er dýrara en nokkurt ríki Evrópusambandsins. Það eitt kemur engum á óvart sem verslar hér á landi. Það sem færri vita er þetta: verðlagið er líka fjórðungi til þriðjungi hærra en há laun okkar geta skýrt. Í þessu bili felst gríðarlegt tækifæri til að bæta lífskjör Íslendinga. Reynsla þeirra ríkja sem líkjast Íslandi mest og hafa gengið úr EES í Evrópusambandið bendir jafnframt til þess að verulegur hluti þessa verðálags geti hjaðnað við aðild.

Ég hef birt ítarlega greinargerð um verðlag á Íslandi ásamt opnum gagnapakka þar sem hægt er að endurreikna hverja tölu á www.gautiesb.is. Hér er niðurstaðan í hnotskurn.

1. Dýrasta landið - líka þegar tekið er tillit til launa

Verðlag á Íslandi er 62 til 73 prósentum yfir meðaltali ESB, eftir því hvaða verðlagsvísir Eurostat er notaður. Hluti af því er eðlilegur. Rík lönd eru almennt dýrari, því klipping, kennsla, pípulagnir og önnur þjónusta eru unnin á staðnum af fólki á háum launum. Ef þú býrð í Reykjavík geturðu ekki keypt klippingu frá Lissabon.

Þetta samband hefur verið rannsakað í rúm sextíu ár, allt frá klassískum verkum Béla Balassa og Paul Samuelson. Þegar ég met það á ESB-ríkjunum 27 fæ ég að þegar laun eru einu prósenti hærri er verðlag að jafnaði um 0,42 prósentum hærra. Síðan má spyrja: hversu hátt ætti verðlag á Íslandi að vera miðað við íslensk laun?

Svarið er um 124 til 131 þegar meðaltal ESB er 100. Raunverulega verðlagið er hins vegar 161,7. Ísland er því 24 til 31 prósentum dýrara en launin ein geta skýrt. Það er stærsta jákvæða frávik nokkurs lands í samanburðinum.

Mynd 1. Hvert ESB-ríki er punktur: launakostnaður á vinnustund á lárétta ásnum og verðlag á þeim lóðrétta. Línan sýnir sambandið sem ESB-ríkin 27 mynda. Ísland liggur langt fyrir ofan línuna: verðlagið er 161,7 en spágildið miðað við laun 124 til 131. Fyllti punkturinn sýnir Ísland á opinberum vinnustundatölum, opni hringurinn séu vinnustundirnar mældar beint; frávikið er 24 til 31 prósent.

Mynd 1 sýnir vandann skýrt. Ísland er ekki aðeins dýrt vegna þess að við erum rík. Punkturinn fyrir Ísland liggur langt fyrir ofan það samband sem hin Evrópuríkin mynda. Fjarlægðin frá línunni er verðálagið sem við þurfum að skýra.

2. Næsthæst laun - en aðeins níundi mesti kaupmátturinn

Ein staðreynd fangar þetta sérstaklega vel. Launakostnaður á hverja vinnustund á Íslandi, mældur í evrum, er sá næsthæsti í samanburði Íslands og ESB-ríkjanna. Aðeins Lúxemborg er ofar.

En það skiptir ekki aðeins máli hversu margar evrur fást fyrir vinnustundina. Það skiptir máli hvað hægt er að kaupa fyrir þær. Þegar tekið er tillit til verðlags fellur Ísland úr 2. sæti í það 9. Kaupmáttur hverrar vinnustundar á Íslandi er raunar örlítið undir meðaltali íbúa Evrópusambandsins þegar sambandið er tekið sem ein heild.

Við fáum með öðrum orðum næstum hæstu greiðslu Evrópu fyrir hverja vinnustund en dýrtíðin étur forskotið upp. Þetta er ástæðan fyrir því að verðálagið skiptir svo miklu fyrir lífskjör.

3. Finnland og Svíþjóð: fordæmið sem skiptir mestu

Tvö ríki veita sérstaklega gott fordæmi fyrir Ísland: Finnland og Svíþjóð. Bæði voru í EES áður en þau gengu í Evrópusambandið árið 1995, rétt eins og Ísland er nú.

Bæði gengu inn með verulegt verðálag. Verðlag Finnlands var um 19 prósentum hærra en tekjustig þess gaf tilefni til og Svíþjóðar um 18 prósentum hærra. Á rúmum áratug hjaðnaði álag Finnlands um meira en helming og álag Svíþjóðar fór enn neðar. Matarverð í Finnlandi féll um 11 prósent strax á fyrsta aðildarárinu.

Austurríki gekk inn sama dag án sambærilegs verðálags og hélst nálægt því sambandi sem launin sögðu til um. Mynstrið er því sláandi: ríkin sem gengu inn langt fyrir ofan línuna færðust niður að henni, en ríkið sem gekk inn nálægt línunni hélst þar.

Þetta sannar ekki að ESB-aðild ein hafi valdið allri lækkuninni. En reynslan er langt frá því að vera hlutlaus. Í stærra safni Evrópuríkja hefur ekkert ríki sem gekk í sambandið með stórt jákvætt verðálag haldið því til lengdar. Á sama tíma hefur verðálag Íslands ekki horfið á þremur áratugum utan sambandsins.

4. Hversu mikið gæti verðið lækkað?

Sé reynsla Finnlands og Svíþjóðar heimfærð á Ísland er miðmatið um 10 prósenta lækkun hlutfallslegs verðlags á fyrstu tíu árum aðildar og um 14 prósent eftir tuttugu ár. Óvissan er talsverð: reynslan gefur bil sem er um 6 til 13 prósent eftir tíu ár og 9 til 17 prósent eftir tuttugu ár.

Þetta er ekki loforð og ekki nákvæm spá. Árið 1995 er ekki árið 2026. Netverslun gæti gert aðlögunina hraðari en hún var hjá Finnum og Svíum, en smæð íslenska markaðarins gæti á móti hægt á henni.

Mynd 2. Einfaldur framreikningur miðað við reynslu Finnlands og Svíþjóðar. Rauða brotalínan sýnir miðferilinn; böndin sýna næmni matsins. Eftir tíu ár er bilið um 141-153, eða 6-13 prósenta lækkun frá 161,7. Eftir tuttugu ár er bilið um 134-147, eða 9-17 prósenta lækkun.

Mynd 2 sýnir bæði tækifærið og óvissuna. Hún segir ekki að verðlag verði nákvæmlega 146 eftir tíu ár. Hún segir að ef Ísland fylgir svipuðu aðlögunarferli og samanburðarríkin er líklegt að verulegur hluti verðálagsins hjaðni.

5. Af hverju gæti ESB-aðild lækkað verð?

Þetta gerist ekki fyrir galdra. Það eru mjög áþreifanlegar leiðir sem geta þrýst verðlagi niður.

Tollar og kvótar. Landbúnaðarvörur eru að mestu utan EES-samningsins. Innfluttur ostur ber í dag 30 prósenta verðtoll og allt að 858 krónur að auki á hvert kíló. Á ódýran ost getur það jafngilt um 200 prósenta tolli. Við fulla aðild hverfa þessir tollar, kvótar og útboðsgjöld að loknum þeim aðlögunartímabilum sem kynnu að verða samin.

Netverslun. Í dag stöðvast jafnvel smávægileg netpöntun frá Evrópu við íslensku landamærin. Bók sem kostar um 6.500 krónur með sendingu getur borið 1.590 til 2.280 krónur í umsýslu- og sendingargjöld vegna tollafgreiðslunnar. Innan tollabandalags og virðisaukaskattssvæðis ESB hverfur þessi viðdvöl að verulegu leyti. Þá verður 450 milljóna manna markaður mun raunverulegri keppinautur innlendrar verslunar.

Ný samkeppni. Íslenski markaðurinn er lítill og í mörgum greinum ríkir fákeppni. Erlend fyrirtæki eiga greiðari leið inn á sameiginlegan markað en inn á einangraðan örmarkað. Áhrif nýrrar samkeppni þekkjum við af eigin raun frá því Costco kom inn á íslenskan markað.

Evran síðar. ESB-aðild þýðir ekki að evran verði tekin upp daginn eftir inngöngu. Hún opnar hins vegar þá leið. Sameiginleg mynt myndi draga úr gjaldeyriskostnaði og gengisáhættu gagnvart stærsta viðskiptasvæði landsins og gæti lækkað fjármagnskostnað. Slík kostnaðarlækkun skilar sér þó ekki sjálfkrafa til neytenda; til þess þarf samkeppni.

6. Hvað gæti þetta þýtt fyrir heimilin?

Hér verður að greina skýrt milli spár og stærðar tækifærisins. Ef allt verðálagið, þessi 24 til 31 prósent sem launin skýra ekki, hyrfi, hefðu íslensk heimili efni á 24 til 31 prósentum meiri neyslu fyrir sömu útgjöld.

Þetta er ekki spá um að svo muni fara. Þetta er einfaldur kaupmáttarreikningur: sömu útgjöld, lægra verð, meiri neysla. Neysla á mann á Íslandi er nú í fjórða sæti í ESB-samanburðinum. Félli verðlagið að því sem launin ein segja til um færi Ísland upp í efsta sæti.

Við erum með tekjurnar. Vandamálið er hversu lítið fæst fyrir þær.

7. Um deiluna um 28 prósentin

Áfram Ísland hefur haldið því fram að verðlag á Íslandi sé í raun 28 prósentum undir meðaltali ESB. Sú tala fæst með því að taka hlutfallslegt verðlag Íslands, deila því með hlutfallslegum tekjum og kalla útkomuna verðlag. Þetta á sér ekkert fordæmi í fræðilegri hagfræði enda ekki verjandi.

Útkoman er ekki verðlagsvísitala. Hún er andhverfa hlutfallslegs kaupmáttar. Afleiðingin sést þegar löndunum er raðað eftir kvarðanum: Lúxemborg og Ísland verða meðal „ódýrustu“ landanna en Grikkland, Ungverjaland og Slóvakía meðal þeirra „dýrustu“. Þetta kæmi mörgum ferðalöngum á óvart. Þetta segir sína sögu um mælikvarðann, ekkert um verðið í búðinni.

Mynd 3. Mælikvarði Áfram Íslands til vinstri: þegar hlutfallslegu verðlagi er deilt með hlutfallslegum tekjum verða Lúxemborg og Ísland „ódýrustu“ lönd samanburðarins en Grikkland, Ungverjaland og Slóvakía þau „dýrustu“. Til hægri er sama verðlagsvísitala án tekjudeilingar; þar er Ísland efst. Báðir hlutar nota vísitöluna sem greining Áfram Íslands byggir á.

Einfalt hugsunardæmi sýnir vandann. Tvöfölduðust allar tekjur Íslendinga á morgun en hvert einasta verð stæði í stað myndi Ísland mælast stórum mun „ódýrara“ samkvæmt þessum kvarða, án þess að nokkur vara hefði lækkað um eina krónu. Háar tekjur geta gert hátt verðlag bærilegra. Þær breyta ekki verðinu við kassann. Það er ýmisslegt sem hagfræðingar eru ekki sammála um. En ég hef ekki orðið var við að það ríki neinar deilur um eitt. Verð á vöru er nákvæmlega það sem í orðinu felur. Hversu mikinn pening þú borgar fyrir vöruna.

8. Niðurstaðan: stórt tækifæri sem þarf að kanna

Niðurstaðan er einföld. Ísland er ekki bara dýrt vegna þess að við erum rík. Verðlagið er fjórðungi til þriðjungi hærra en launin geta skýrt. Reynsla þeirra ríkja sem líkjast okkur mest bendir til að slíkt verðálag geti hjaðnað verulega við inngöngu í Evrópusambandið.

Við vitum líka hvaða leiðir gætu þrýst verðinu niður: minni tollvernd, raunveruleg netverslun við 450 milljóna manna markað, aukin samkeppni, lægri aðgangshindranir og síðar möguleg evra.

Enginn getur lofað að allt verðálagið hverfi. En ef jafnvel hluti þess hverfur er um mjög stóra kjarabót að ræða. Þess vegna er rangt að líta á hið óvenjulega háa verðlag Íslands aðeins sem eitthvað sem við verðum að sætta okkur við vegna smæðar og fjarlægðar. Gögnin benda til þess að verulegur hluti þess geti verið afleiðing fyrirkomulags sem hægt er að breyta.

Atkvæðagreiðslan 29. ágúst snýst ekki um að ganga í Evrópusambandið. Hún snýst um hvort við eigum að kanna hvaða samningur stendur Íslandi til boða og leggja hann síðan fyrir þjóðina. Þegar möguleg kjarabót er af þessari stærðargráðu er skynsamlegt að komast að því.

Höfundur er prófessor í hagfræði við Brown-háskóla. Greinargerðin, gögnin og tölvukóðinn að baki útreikningunum eru aðgengileg á www.gautiesb.is.