„Noregur hefur aðildar­viðræður við Evrópu­sam­bandið“

Í sumar sat ég úti í garði með góðum vinum mínum þar sem þessari sviðsmynd var varpað fram – Noregur gengur í Evrópusambandið á undan Íslandi.

Þrátt fyrir að ég lifi og hrærist sjálfur í heimi þar sem götur Noregs, Íslands og ESB mætast á hverjum degi hafði þessi sviðsmynd einhvern veginn ekki raunverulega hvarlað að mér fyrr en þá, þegar ég sat í þessum garði, í Brussel, í þriðju hitabylgju sumarsins. Gott ef ég svitnaði ekki nokkrum dropum meira.

Noregur hefur það fínt!

Helsta ástæðan fyrir því að þetta er ekki meira í umræðunni hér eða heima á Íslandi er vitaskuld sú staðreynd að Norðmenn eru líklega ekki á leið inn í Evrópusambandið. Það hafa farið fram atkvæðagreiðslur, sú síðasta vissulega árið 1994, þar sem þjóðin hefur hafnað aðild að ESB. Noregur er í NATO (eins og Ísland), ræður yfir sínum verndaða landbúnaði, fiskimiðum og gjöfulum olíulindum. Noregur er líka aðili að innri markaði Evrópusambandsins í gegnum EES-samninginn, rétt eins og Ísland og Liechtenstein. Saman deila þessar þrjár þjóðir með sér rekstri stofnana til að sjá til þess að sameiginlegum reglum sé framfylgt og að dregið sé úr ójöfnuði á þessum innra markaði Evrópu.

Í stuttu máli þá eru sterk rök fyrir því að aðstæður í Noregi teljist nokkuð góðar, og það þyrfti helst pólitískan áhuga norsku þjóðarinnar á að Noregur verði fullgildur aðilar að Evrópusambandinu til þess að kveikja aftur á alvöru samtali um aðildarviðræður þar í landi. Þó vel að merkja að ekki eru allir Norðmenn sannfærðir um að hagsmunum Noregs sé best borgið utan ESB, en látum það liggja milli hluta núna.

Forsendubrestur

Þetta væri ekki í fyrsta sinn sem skammsýni kæmi okkur í koll. Það eru nú um 10 ár síðan ég sat, ásamt ýmsum bæjarfulltrúum og starfsfólki fyrirtækja og sveitarfélaga á Suðurnesjum, í sviðsmyndagreiningu. Við vorum að reyna að læra af sögunni, af samfélagi sem hafði lent í efnahagslegum hremmingum eftir brotthvarf Bandaríkjahers frá svæðinu, eftir sárar efnahagskreppur og erfitt atvinnuleysi þar sem eggin voru sett í of fáar körfur. Við spurðum okkur „Hvað annað getur komið fyrir?“ og í kjölfarið „Hvernig getum við undirbúið okkur?“.

Ein sviðsmynd situr fast í mér. Hún fékk ekki mjög langa umræðu, en hún var skrifuð niður og skoðuð. „Hvað ef fólk hættir að fljúga til Íslands?“ Þetta þótti nokkuð fjarstæðukennt, það gætu kannski orðið sveiflur í ferðamennsku, alþjóðaviðskipti með flugi gætu tekið einhverjum breytingum og það gæti meira að segja komið smá eldgos og stoppað flug. En þó aldrei mjög lengi, það var óhugsandi.

Svo kom COVID.

Svo ég set upp eins sviðsmynd fyrir ykkur, sem kann að virka óhugsandi um þessar mundir: „Hvað ef Noregur gengur í Evrópusambandið á undan Íslandi?“

EES-samningurinn án Noregs

Það eru fjórir aðilar að EES-samningnum: Ísland, Noregur, Liechtenstein og Evrópusambandið. Um 97% af Uppbyggingarsjóði EES (EEA and Norway Grants) kemur frá norskum skattgreiðendum. Rekstur Eftirlitsstofnunar EFTA, Uppbyggingarsjóðs EES og skrifstofu EFTA er svo að stærstum hluta kostaður af norskum skattgreiðendum (ef við tökum Sviss út fyrir sviga, sem er ekki í EES en hluti af EFTA og greiðir svipað og Noregur til EFTA). Þetta eru fjárhagslegu forsendur núverandi EES-samnings. Ef Noregur gengur í Evrópusambandið og eftir sitja Ísland og Liechtenstein með ábyrgð á því að reka eftirlit með EES-samningum, starfa með Sviss í EFTA og greiða um 100 milljónir evra samanlagt (en ekki 3.2 milljarða evra eins og á núverandi tímabili með Noregi) í Uppbyggingarsjóð EES á sjö ára fresti...þá er EES-samningurinn orðinn ansi þunnur en á sama tíma þungur í rekstri.

Forsendur fyrir því að ræða deilistofna samhliða öðrum EES-viðræðum væru brostnar. Áhugi ESB á EES-samningnum væri eflaust afar takmarkaður. Hagsmunagæsla Íslands og Liechtensteins gagnvart nýrri löggjöf frá ESB væri veikari. Það pólitíska vægi sem Ísland, Noregur og Liechtenstein hafa saman núna í Evrópu væri í mýflugumynd. Þrátt fyrir að EES-samningurinn væri algjörlega óbreyttur væri þetta einfaldlega ekki lengur samningurinn sem við þekktum.

Kíkja í mjúka pakkann

Verandi komin í þessa stöðu hefðu íslensk stjórnvöld tvo valkosti.

1. Að endurskipuleggja utanumhald EES-samningsins í samningaviðræðum við ESB. Vona að ESB hafi enn áhuga á að setjast stundum við þetta miklu minna borð.

2. Að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið og fá sæti við stóra borðið.

Noregur væri lang stærsta fiskveiðiþjóð í Evrópusambandinu, svo það myndi eflaust hafa neikvæð áhrif á samningsstöðu Íslands. Mögulega væri þegar búið að sníða til ákveðin sérákvæði um norskan landbúnað sem myndi jafnframt eiga við íslenskan (enda margt líkt þar á milli) og okkur yrðu boðnar svipaðar forsendur.

Þetta væri ansi mjúkur pakki að kíkja í... Við værum ekki að sækja um vegna þess að við viljum kanna hvernig ESB-aðild myndi líta út fyrir okkur sem þjóð, heldur vegna þess að aðrir valkostir eru ekki jafn hagkvæmir fyrir okkur lengur.

Samningsstaða Íslands væri verri ef Noregur gengi í ESB á undan Íslandi. Verst væri þó að hefja ekki einu sinni aðildarviðræður áður en Noregur myndi ganga inn, það væri alltaf erfiðara fyrir ESB að taka til baka atriði sem Ísland og ESB hafa sammælst um í fyrri aðildarviðræðum.

Við skulum ekki missa af tækifærinu til þess að sjá hvernig aðild Íslands að ESB lítur út á forsendum Íslands.

Aðildarviðræður á forsendum Íslands

Þann 29. ágúst gefst okkur mikilvægt tækifæri. Við vitum nú þegar mun betur hvernig mögulegar aðildarviðræður myndu líta út. Ef Ísland gengi í Evrópusambandið yrðum við stærsta fiskveiðiþjóð sambandsins og það myndi styrkja stöðu okkar í samningaviðræðum. Evrópuþjóðirnar vilja okkur með, ekki vegna þess að við þörfnumst þeirra eða þau okkar, heldur vegna þess að við pössum einfaldlega vel inn. Við erum ekki stórskuldug með brothætta réttarinnviði, við deilum grunngildum ESB og erum alþjóðlega séð sem gífurlega sterk þegar kemur að jafnréttismálum. Við eigum fallegt land með hreina orku og öflugan mannauð sem kallar ekki allt ömmu sína.

Að lokum er gott að huga að því að nágrannaþjóðum okkar í Evrópusambandinu langar ekkert að við göngum inn brotin, skuldug og með óstöðugan efnahag. Allar þjóðirnar munu verja sína hagsmuni í þessum aðildarviðræðum, og ég vona að íslensk hagsmunaöfl valdi því verkefni að vinna með stjórnvöldum og reyni að smíða samning sem ver hagsmuni íslensku þjóðarinnar.

Segjum afgerandi „Já“ 29. ágúst. Verjum íslenska hagsmuni og sjáum hvernig aðild Íslands að Evrópusambandinu lítur út á okkar forsendum.

Höfundur starfar hjá Uppbyggingarsjóði EES í Brussel og hefur áður starfað sem upplýsingafulltrúi hjá Eftirlitsstofnun EFTA og gegnt stöðu samskiptastjóra hjá embætti Ríkislögreglustjóra. Greinin endurspeglar þó eingöngu persónulegar skoðanir höfundar.