Gæði bygginga ráðast ekki ef reglu­gerðum einum saman

Ísland stendur nú frammi fyrir mikilli íbúðauppbyggingu og ný fjölbýlishús rísa víða um land. Samhliða þessari þróun hafa reglulega komið fram fréttir af göllum í nýbyggingum, þar sem íbúar og húsfélög standa frammi fyrir kostnaðarsömum úrbótum skömmu eftir afhendingu. Svo ekki sé talað um umhverfisáhrifin sem ótímabærar viðgerðir og endurbætur geta haft í för með sér. Þetta vekur eðlilega spurningar um gæði bygginga, eftirlit og ábyrgð innan byggingargeirans.

Þegar rætt er um gæði bygginga hugsa mörg fyrst og fremst um sýnilega frágangsgalla. Gæði bygginga eru hins vegar mun víðtækara hugtak. Þau snúast um hvernig byggingin þjónar fólkinu sem býr og starfar í henni til lengri tíma. Þættir á borð við dagsbirtu, hljóðvist, loftgæði og heilnæma innivist skipta þar miklu máli. Jafnframt eru rakavarnir, loftþéttleiki, ending byggingarefna og vandaðar framkvæmdir lykilatriði til að tryggja að mannvirki standist tímans tönn.

Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins gegndi áður mikilvægu hlutverki við rannsóknir og þekkingaruppbyggingu á sviði mannvirkjagerðar. Eftir að hún varð hluti af Nýsköpunarmiðstöð Íslands og síðar lögð niður hafa rannsóknir í byggingariðnaði að stórum hluta byggst á styrkveitingu úr Aski – mannvirkjasjóði. Þar hefur verið unnið mikilvægt starf, en mörg hafa bent á að fjármunir séu takmarkaðir miðað við umfang og mikilvægi greinarinnar.

Þrátt fyrir það hefur jákvæð þróun átt sér stað á undanförnum árum. Byggingarreglugerð hefur verið endurskoðuð og ný ákvæði innleidd sem ætlað er að styrkja gæði byggðs umhverfis. Þar má nefna nýjar kröfur um ljósvist, lífsferilsgreiningar og uppfærðar kröfur um steypu. Í reglugerðinni er því þegar að finna fjölmörg ákvæði sem eiga að tryggja gæði og umhverfisáhrif bygginga.

Vandinn virðist því ekki vera skortur á kröfum. Í lengri tíma hefur verið krafa um að framkvæmt sé loftþéttleikapróf sem er mikilvægur þáttur í að tryggja bæði orkunýtni og rakavarnir. Reynslan bendir hins vegar til þess að eftirlit með slíkum kröfum sé ekki alltaf nægilegt. Reglur hafa takmarkað gildi ef þeim er ekki framfylgt.

Í því samhengi er áhugavert að horfa til umhverfisvottana á borð við Svansvottun og BREEAM en á síðustu árum hefur umhverfisvottuðum mannvirkjum fjölgað töluvert. Frá því fyrst var farið að Svansvotta byggingar á Íslandi hafa þar verið gerðar kröfur sem ganga lengra en byggingarreglugerð. Þar hafa til dæmis lengi verið gerðir dagsbirtuútreikningar og nú stendur yfir endurskoðun á viðmiðunum í takt við nýjustu breytingar á regluverki og tækniþróun.

Til að tryggja að kröfum sé fylgt þarf eftirlit að vera virkt. Byggingarreglugerð getur sett fram góðar og gildar kröfur og vottunarkerfi geta skilgreint enn metnaðarfyllri markmið, en árangur næst aðeins þegar tryggt er að kröfunum sé fylgt. Í því felst eitt mikilvægasta framlag Svansvottunarinnar. Hún setur ekki aðeins strangari kröfur heldur tryggir einnig óháð eftirlit þar sem þriðji aðili yfirfer gögn, útreikninga og framkvæmir úttektir á vettvangi.

Ef við viljum draga úr göllum í nýbyggingum og auka traust almennings á byggingargeiranum þurfum við ekki aðeins ítarlegri kröfur. meiri rannsóknir og markvissa eftirfylgni. Gæði bygginga ráðast ekki af því sem stendur í reglugerðum heldur af því hvernig þeim er framfylgt. Þar liggur lykilinn að betri byggingum og betri heimilum til framtíðar.

Höfundur er sérfræðingur í teymi hringrásarhagkerfis hjá Umhverfis- og orkustofnun.