Ekki nóg að telja milljarðana: Árangur verður að mælast

Samkvæmt nýjasta mati stjórnvalda og Loftslagsráðs duga núverandi aðgerðir í loftslagsmálum ekki til að Ísland nái 41% samdrætti í losun fyrir árið 2030. Markmiðið um kolefnishlutleysi árið 2040 er því orðið erfiðara að ná nema gripið verði til frekari aðgerða. Þetta skiptir máli því Ísland er eitt fárra þróaðra ríkja þar sem losun hefur aukist frá 2005 og heildarlosun á hvern íbúa er með því mesta sem gerist.

Nýlega birti umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra heildstæða sundurliðun á útgjöldum ríkisins til loftslagsaðgerða á árunum 2017 til 2024. Slík heildarsamantekt hefur ekki áður legið fyrir opinberlega.

Hún sýnir að ríkið hefur varið að meðaltali um 10,8 milljörðum króna á ári til loftslagsaðgerða. Af samtals 86,4 milljörðum á tímabilinu voru 71,8 milljarðar, eða 83%, í formi skattívilnana á meðan bein útgjöld námu 14,6 milljörðum. Stærstur hluti stuðnings ríkisins fólst því í skattalegum hvötum til orkuskipta, meðal annars vegna kaupa á rafbílum.

Birting upplýsinganna er mikilvægt skref í átt að auknu gagnsæi og auðveldar málefnalega umræðu um loftslagsmál. Fyrir það ber að þakka.

Mikilvægt að vita hvaða árangri við erum að ná

Með þessum upplýsingum vitum við hvað loftslagsaðgerðirnar kostuðu. Til að ná heildstæðari umræðu um aðgerðir í loftslagsmálum þarf hins vegar að ganga skrefi lengra og fá upplýsingar um hvaða árangri þær raunverulega skiluðu.

Það styttist í árið 2030 og því er tímabært að staldra við. Ef Ísland er ekki að ná skuldbindingum sínum vakna eðlilega spurningar um hvernig fjármunum er varið og hvort meira þurfi til?

Góð stjórnsýsla felst ekki aðeins í því að fylgjast með útgjöldum heldur einnig í því að sýna fram á árangur þeirra.

Er forgangsröðunin rétt?

Hagfræðistofnun Háskóla Íslands komst árið 2022 að þeirri niðurstöðu að hagkvæmustu loftslagsaðgerðirnar væru á sviði landnotkunar, svo sem endurheimtar votlendis, landgræðslu og skógræktar. Stuðningur við kaup á rafbílum var hins vegar metinn meðal óhagkvæmustu aðgerðanna þegar kostnaður á hvert sparað tonn var borinn saman.

Þetta þýðir ekki að stuðningur við rafbíla hafi verið mistök. Orkuskiptin þurfa að eiga sér stað og því hraðar, því betra. Þau draga úr innflutningi jarðefnaeldsneytis, minnka losun frá vegasamgöngum og stuðla að því að Ísland uppfylli skuldbindingar sínar gagnvart Evrópusambandinu. Það breytir þó ekki þeirri spurningu hvort hægt hefði verið að ná meiri samdrætti í losun með öðrum loftslagsaðgerðum.

Niðurstöðurnar kalla á endurmat á því hvernig opinberum fjármunum er forgangsraðað.

Ýmis álitamál í loftslagsstefnunni

Samkvæmt opinberu losunarbókhaldi er framræst votlendi langstærsti einstaki losunarþáttur Íslands þegar landnotkun (LULUCF) er talin með, eða 6,2 milljónir tonna af CO₂-ígildum á ári. Á sama tíma hefur langstærstur hluti opinbers stuðnings farið í skattalega hvata til orkuskipta í samgöngum, en vegasamgöngur losa um 0,9 milljónir tonna á ári.

Þessi forgangsröðun hins opinbera vekur upp mikilvæga spurningu. Á loftslagsstefna Íslands fyrst og fremst að hámarka líkurnar á að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar samkvæmt samningum við Evrópusambandið, eða á hún fyrst og fremst að draga sem mest úr heildarlosun gróðurhúsalofttegunda? Í flestum tilvikum fara þessi markmið saman, en ekki alltaf. Þess vegna er mikilvægt að meta reglulega hvort fjármunum sé beint þangað sem þeir skila mestum loftslagsávinningi.

Loftslagsráð segir í umsögn sinni um skýrslu verkefnastjórnar Loftslagsaðgerða 2025 að ekki sé nægilegt að telja aðgerðir eða þá fjármuni sem renna til þeirra. Meta verði raunveruleg áhrif þeirra á samdrátt í losun og bindingu kolefnis.

Í skýrslu OECD Economic Surveys: Iceland 2025 er tekið í sama streng og gengið jafnvel lengra. OECD leggur jafnframt áherslu á að stjórnvöld beini fjármunum í auknum mæli að þeim aðgerðum sem skila mestum samdrætti í losun á hverja krónu.

Mikilvægt að meta árangurinn

Núverandi ríkisstjórn hefur tækifæri til að breyta því hvernig loftslagsmál eru metin á Íslandi. Í stað þess að umræðan snúist fyrst og fremst um hversu miklu fé er varið til loftslagsaðgerða ætti hún að snúast um hvaða árangri þær skila.

Næsta skref ætti að vera að koma á árlegu, sjálfstæðu og opinberu árangursmati þar sem birtar eru skýrar upplýsingar um hvaða aðgerðir drógu mest úr losun, hvað hvert sparað tonn kostaði og hvort Ísland sé á réttri leið með að ná lögbundnum markmiðum sínum. Slíkt mat myndi gera stjórnvöldum kleift að færa fjármagn frá aðgerðum sem skila takmörkuðum árangri yfir í þær sem skila mestum loftslagsávinningi.

Í Bretlandi og Danmörku gegna sjálfstæð loftslagsráð lykilhlutverki við að meta reglulega hvort stjórnvöld séu á réttri leið. Ísland ætti að feta sömu slóð. Með því yrði Loftslagsráð eflt sem aðhaldsaðili gagnvart stjórnvöldum og Alþingi fengi reglulega faglegt mat á því hvort loftslagsstefnan sé að skila þeim árangri sem henni er ætlað.

Á endanum skiptir ekki mestu máli hversu miklu fé var varið til loftslagsaðgerða heldur hversu miklum samdrætti í losun og bindingu þær skiluðu. Það er sá mælikvarði sem skiptir máli.

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5.