„Það hefnir sín oft að yrkja ljóð“

Eins og fram hefur komið á Vísi stendur hópur málsmetandi fólks í því að fá leyfi til að grafa upp bein þjóðskáldsins Jónasar Hallgrímssonar. Hópurinn vill taka sýni úr þeim beinum sem hvíla í þjóðargrafreit á Þingvöllum og senda í DNA-greiningu. Jónas lést í Kaupmannahöfn 26. maí 1845, var einungis 37 ára gamalla og var jarðaður í Assistens-kirkjugarðinum í Kaupmannahöfn. 

Árið 1946 voru beinin grafin upp. Matthías Þórðarson þjóðminjavörður fór í gröfina þar sem voru fjögur lík og tók bein sem hann flutti til Íslands. Matthías taldi engan vafa leika á að þar væru líkamsleifar Jónasar sem grafnar voru í þjóðargrafreit á Þingvöllum 16. nóvember 1946, á fæðingardegi skáldsins.

Í umræddum hópi eru þau Elín Hirst fjölmiðlakona, Páll Valsson ævisöguritari Jónasar, Kári Stefánsson læknir, Kristján Valur Ingólfsson fyrrverandi vígslubiskup, Agnar Helgason líffræðilegur mannfræðingur og Lárus Jónsson og Halldór Hilmisson kvikmyndaframleiðendur hjá Republik.

Jónas í sýruheldum pappaöskjum í Kársnesi

Stefán Pálsson lætur ekki sitt eftir liggja og bendir á þætti sem gætu skipt máli í þessu samhengi. Hann segir að í fyrsta lagi sé beinamálið skemmtilegt dæmi um áhrifamátt skáldsagna.

„Það er fyrst og fremst stólpagrín Halldórs Laxness í Atómstöðinni sem plantaði þeim grun hjá fólki að beinagrindin í gröfinni hafi ekki verið af Jónasi,“ segir Stefán. Og í öðru lagi þurfi menn að hugsa leikjafræðina til enda: „Segjum að dómstólar og Þingvallanefnd gefi grænt ljós á að rannsaka beinin. Þá getur tvennt gerst:

a) Í ljós kemur að EKKI sé um að ræða líkamsleifar skáldsins. Hvern djöfulinn eiga menn þá að gera? Senda póst til kirkjugarðsins í Kaupmannahöfn og fá að skila beinunum? Eða breyta áletruninni á steininum í: „Gröf óþekkta Kaupmannahafnarbúans“?

b) Í ljós kemur að beinin SÉU í raun þau sem talið var. Þá virkjast fornminjalög sem segja okkur að það sé vissulega heimilt að grafa upp líkamsleifar en að því loknu verða þær ekki grafnar aftur á sama stað heldur færðar Þjóðminjasafninu til varðveislu. Það yrði óneitanlega kómískt að útskýra fyrir ferðamönnum í Þjóðargrafreitnum að þar hafi þjóðskáldið Jónas legið í nokkra áratugi en núna sér hann í sýruheldum pappaöskjum í Kársnesi í Kópavogi...“

Mun vekja heimsathygli ef beinin verða grafin upp

Fjölmargir láta málið sig varða í athugasemdum og sýnist þar sitt hverjum eins og þar stendur. Enn eru líkamsleifar Jónasar bitbein öllum þessum árum síðar. 

Egill Helgason sjónvarpsmaður er enn einn áhugamaður um bein Jónasar og Þjóðargrafreitinn. Hann telur víst að ef beinin verði grafin upp muni það vekja heimsathygli.

„Ef ég væri fréttastjóri á stórum fjölmiðli gæti ég ekki staðist svo spaugilega frétt – lítil þjóð grefur upp ástkærasta skáld sitt og frelsishetju vegna gruns um að þar sé í raun danskur slátrari. 

Ég sé ekki betur en að þetta myndi gerast undir kastljósum heimspressunnar með sjónvarpsupptökur rúllandi þegar kistan - eða það sem er eftir af henni – kemur upp. Jafnvel bein útsending víða. Væri verðugur hluti þessarar framhaldssögu - en alls ekki endirinn því hvað á til bragðs að taka ef kemur í ljós að þarna hefur hvílt allsendis ókunnugur maður,“ spyr Egill á sinni Facebooksíðu.

Vísi bárust tvö ljóð sem sett hafa verið saman um þetta, annað eldra eftir x og hitt nýrra eftir y. Þau eru svohljóðandi:

„Leirinn fær alltaf gull og hrós“

LAUGARDAGURINN 16. NÓVEMBER 1946.

Þjáning og böl féll þér í skaut,

þyngri refsingu enginn hlaut:

Minningu þína eftir öld

ásækir fylking hjartaköld.

Það hefnir sín oft að yrkjaljóð,

sem umkomulitla og snauða þjóð

hefja í ódauðleikans ljós,

—en leirinn fær alltaf gull og hrós.

Yfirbragðsdökk og úlfgrá hjörð

afneitar þinni fósturjörð.

Hún sækir þig yfir úfin höf

ofaní kalda, djúpa gröf.

Og galdramenn allir ganga á þing

að gera þér mesta svívirðing.

Loks eru brotnu beinin þín

borin af Gvendi Hagalín.

x.

„Góðvinur okkar, Palli Vals“

Mánudagurinn 1. júní 2026

Fylkir nú liði fögur sveit,

fegurri varla nokkur leit.

Bein vilja upp úr grænni gröf,

gæti þó orðið nokkur töf.

Smávinir fagrir, foldarskart,

fuglarnir syngja um ansi margt.

Skáldinu entist aldur til

að yrkja um það flest, svona hérumbil.

Vísindin efla alla dáð,

ekki er það neinum vafa háð.

Einar er granni góður Ben,

golan þýtur um holt og fen.

Þröstur syngur á grænni grein,

gömul þar hvíla og lúin bein.

Grefur þau upp með grun um fals,

góðvinur okkar, Palli Vals.

y.

Miklar tilfinningar í spilinu

Áður nefndur Páll Valsson segist þekkja fyrra ljóðið en vill ekki nefna hver höfundurinn er.

„Ég held að viðkomandi, sem var vandur að virðingu sinni, hafi ekki viljað stíga fram, enda voru í þessu miklar tilfinningar, ekki síst milli fylkinga rithöfunda,“ segir Páll. „Allt er heimulegt í heimi hér...”

Páll segir miklar tilfinningar í spilinu. Guðmundur Hagalín hafi verið í félagi borgaralegra rithöfunda sem létu sig málið varða, klofningur úr RSÍ og „kommarnir“ voru fúlir út í þá. Einnig tengdist þetta mál á sínum tíma átökum milli Halldórs K. Laxness og Hriflu-Jónasar. Málið ristir djúpt í menningarpólitík fyrri tíma.

„Allt beinamálið litast af svona undirtónum, pólitískum og menningarlegum,“ segir Páll.

Og svo eru menn sem vilja hafa þetta í flimtingum, háðfuglarnir svokölluðu?

„Jú, þeir fengu nú sannarlega efnivið til að moða úr,” segir Páll og kímir.