Ó­vissa í að­fangaöflun land­búnaðar

Í nýlegri umfjöllun í norska miðlinum Nationen er fjallað um aukna óvissu í aðgengi að lykilaðföngum landbúnaðar. Miklar breytingar hafa orðið á verði mikilvægra aðfanga í kjölfar átakanna fyrir botni Persaflóa sem hafa ekki aðeins leitt til verðhækkana á mikilvægum hrávörum heldur einnig óvissu um framboð þeirra.

Athyglin hefur að miklu leyti beinst að áburði, sem eðlilegt er í ljósi tengsla áburðarverðs við orkuverð. Framleiðsla köfnunarefnisáburðar er mjög orkufrek og byggir á umbreytingu köfnunarefnis úr andrúmslofti með aðstoð vetnis. Þá bendir margt til þess að fleiri aðföng séu undir, og þar er eldsneyti stærsti óvissuþátturinn. Landbúnaður er háður stöðugu aðgengi að eldsneyti á öllum stigum virðiskeðjunnar – frá vinnuvélum á akri til flutninga á aðföngum og afurðum.

Í fyrrnefndri umfjöllun er rætt við Christian Anton Smedshaug hagfræðing, sem bendir á að óvissan snúi ekki lengur eingöngu að verði aðfanga heldur einnig að framboði þeirra. Þar með er ekki lengur sjálfgefið að hægt sé að bæta upp skort á einum stað með auknu framboði annars staðar.

Óvissa um framboð eða verulegar verðbreytingar hafa bein áhrif á rekstrarhæfi greinarinnar í heild. Á meðan áburðarverð virðist að einhverju leyti hafa náð jafnvægi til skemmri tíma, ríkir veruleg óvissa um þróun eldsneytismarkaða á næstu misserum.

Þetta er frábrugðið þeirri stöðu sem ríkti í kjölfar innrásarinnar í Úkraínu árið 2022. Þá var að einhverju leyti unnt að mæta skorti með aukinni framleiðslu annars staðar í heiminum. Nú á það ekki lengur við með sama hætti, sérstaklega þegar um er að ræða hráefni á borð við eldsneyti eða áburð.

Í þessu samhengi er oft bent á að stór hagkerfi á borð við Bandaríkin og Kína standi betur að vígi. Þau hafa í auknum mæli lagt áherslu á að tryggja eigin aðfangakeðjur, bæði með innlendri framleiðslu og markvissri stefnumótun. Í Evrópu hefur þróunin hins vegar verið önnur. Þar hefur framleiðslugeta á sumum sviðum minnkað án þess að fullnægjandi lausnir hafi komið í staðinn á sama hraða.

Ísland stendur ekki utan þessarar þróunar. Þrátt fyrir sérstöðu í orkuframleiðslu er landið háð innflutningi á lykilaðföngum á borð við eldsneyti og áburð. Birgðir af slíkum vörum eru jafnframt takmarkaðar í samanburði við það sem víða þekkist. Þetta þýðir að breytingar á alþjóðlegum mörkuðum geta haft hraðari og beinni áhrif hér en ella.

Þessi þróun hefur strax áhrif á ákvarðanir í framleiðslu landbúnaðarafurða. Hærra verð og aukin óvissa um aðgengi að aðföngum leiða til þess að bændur endurmeta bæði notkun og tímasetningar. Þar með færist áhættan inn í sjálfan reksturinn, ekki aðeins í verðlag á mörkuðum.

Þessi nýja staða þýðir að aðföng sem áður var litið á sem sjálfsögð eru nú ýmist vandfengin eða hafa hækkað verulega í verði. Það hefur bein áhrif á rekstrarforsendur landbúnaðar. Spurningin er ekki hvort ný áföll muni koma heldur hvernig við erum í stakk búin til að takast á við þau.

Höfundur er hagfræðingur.